Rozdział 1

¹ Przysłowia Salomona¹, syna Dawida, króla Izraela;

1. Prz 10,1; 25,1; 1Krl 4,32; Kaz 12,9.

² Do poznania mądrości¹ i karności², do zrozumienia³ słów roztropnych;

1. Prz 4,7; Hi 12,12; Kaz 1,18; 1Kor 1,21-22; 2,7; Jk 3,15-17.
2. Prz 9,9; Jr 35,13; 2Tm 3,16.
3. Prz 3,5; Pwt 4,6; Ps 119,99.104; Kol 1,9.

³ Do zdobycia pouczenia w mądrości, w sprawiedliwości, w sądzie i w prawości;

⁴ Do udzielenia prostym rozwagi¹, a młodemu² – wiedzy i roztropności.

1. Prz 8,5.12; Ps 19,7.
2. Ps 119,9; 1Tm 4,12.

⁵ Mądry posłucha i przybędzie mu wiedzy, a rozumny nabędzie rad;

⁶ Aby rozumieć przysłowia i ich wykładnię, słowa mądrych i ich zagadki.

⁷ Bojaźń Pana¹ jest początkiem wiedzy², ale głupcy gardzą mądrością i karnością.

1. Prz 8,13; Hi 28,28.
2. Rdz 2,9; Oz 4,6; Łk 11,52; 1Kor 8,1; 2Tm 3,7.

⁸ Synu mój, słuchaj pouczenia swego ojca¹ i nie odrzucaj nauki swojej matki²;

1. Prz 4,1-3; 6,20; Kpł 19,3; Pwt 21,18.
2. Prz 31,1; 2Tm 1,5.

⁹ Bo one będą wdzięczną ozdobą na twojej głowie i kosztownym łańcuchem na szyi.

¹⁰ Synu mój, jeśli grzesznicy cię namawiają, nie pozwalaj¹.

1. Prz 7,6-23; Rdz 39,7; Ps 1,1; Ef 5,11.

¹¹ Jeśli mówią: Chodź z nami, czyhajmy na krew, zaczajmy się na niewinnego bez powodu;

¹² Pożremy ich żywcem jak grób, całych, jak zstępujących do dołu¹;

1. Lb 16,30-33; Ps 28,1.

¹³ Znajdziemy wszelkie kosztowności, napełnimy swoje domy łupem;

¹⁴ Dziel z nami swój los; miejmy wszyscy jedną sakiewkę.

¹⁵ Synu mój, nie wyruszaj z nimi w drogę¹; powstrzymaj swoją nogę od ich ścieżki.

1. Prz 4,14; 13,20.

¹⁶ Ich nogi bowiem biegną do zła¹ i spieszą się do przelania krwi.

1. Iz 59,7; Rz 3,15.

¹⁷ Na próżno zastawia się sieci na oczach wszelkiego ptactwa.

¹⁸ Oni też czyhają na własną krew, czają się na własne życie.

¹⁹ Takie są ścieżki każdego, który jest chciwy zysku¹; swojemu właścicielowi taki zysk odbiera życie.

1. 1Tm 6,10.

²⁰ Mądrość woła na dworze, podnosi swój głos na ulicach¹.

1. Jr 5,1; 11,6; Łk 13,26; 14,21.

²¹ Woła w największym zgiełku, u wrót bram, w mieście wygłasza swoje słowa:

²² Jak długo, prości, będziecie kochać głupotę, szydercy – lubować się w swoim szyderstwie, a głupi – nienawidzić wiedzy?

²³ Nawróćcie¹ się na moje upomnienie; oto wyleję na was mojego ducha², oznajmię wam moje słowa.

1. Ez 18,30; 33,11; Dz 26,20.
2. Ez 36,27; Jl 2,28; Łk 11,30; Dz 2,38.

²⁴ Ponieważ wołałam, a odmawialiście¹; wyciągałam rękę, a nikt nie zważał;

1. Iz 65,12; Jr 7,13; Mt 23,37.

²⁵ Owszem, odrzuciliście całą moją radę i nie chcieliście przyjąć mojego upomnienia;

²⁶ Dlatego będę się śmiać¹ z waszego nieszczęścia, będę szydzić z was, gdy przyjdzie to, czego się boicie.

1. Ps 2,4; 37,13.

²⁷ Gdy nadejdzie jak spustoszenie to, czego się boicie, i gdy wasze nieszczęście nadciągnie jak wicher, gdy nadejdzie na was ucisk i cierpienie;

²⁸ Wtedy będą mnie wzywać, a nie wysłucham; będą mnie szukać pilnie, lecz mnie nie znajdą¹.

1. Ps 18,41; Ez 8,18; Mt 7,22; Jk 4,3.

²⁹ Bo znienawidzili wiedzę i nie wybrali bojaźni Pana¹;

1. 2Krn 19,7; Hi 28,28; Prz 8,13.

³⁰ Ani nie chcieli mojej rady, ale gardzili każdym moim upomnieniem.

³¹ Dlatego spożyją owoc swoich dróg i będą nasyceni swymi radami.

³² Bo odstępstwo prostych zabije ich i szczęście głupich zgubi ich.

³³ Ale kto mnie słucha, będzie mieszkać bezpiecznie i będzie wolny od strachu przed złem.

Rozdział 2

¹ Synu mój, jeśli przyjmiesz moje słowa i zachowasz¹ u siebie moje przykazania;

1. Prz 4,21; 6,21; Ps 119,11.

² Nadstawiając swego ucha na mądrość i nakłaniając swe serce ku rozumowi;

³ Tak, jeśli przywołasz roztropność i swoim głosem wezwiesz rozum;

⁴ Jeśli będziesz jej szukać jak srebra¹ i poszukiwać jej jak ukrytych skarbów;

1. Ps 119,72.

⁵ Wtedy zrozumiesz bojaźń Pana i dojdziesz do poznania Boga¹.

1. Prz 9,10; Hi 28,28.

⁶ Pan bowiem daje mądrość¹, z jego ust pochodzi wiedza i rozum.

1. Ef 1,17; Jk 1,5.

⁷ On zachowuje prawdziwą mądrość dla prawych; on jest tarczą dla tych, którzy postępują uczciwie;

⁸ Strzeże ścieżek sądu i chroni drogę swoich świętych.

⁹ Wtedy zrozumiesz sprawiedliwość, sąd, prawość i wszelką dobrą ścieżkę.

¹⁰ Gdy mądrość wejdzie do twojego serca i wiedza będzie miła twojej duszy;

¹¹ Wtedy rozwaga¹ będzie cię strzegła i rozum cię zachowa.

1. Prz 19,11.

¹² By uwolnić cię od złej drogi i od człowieka, który mówi przewrotnie;

¹³ Od tych, którzy opuszczają ścieżki prawości, żeby chodzić drogami ciemności;

¹⁴ Którzy się radują¹, gdy czynią zło, a cieszą się w złośliwej przewrotności;

1. Rz 1,32; 1Kor 13,6.

¹⁵ Których ścieżki są kręte i sami są przewrotni na swoich drogach;

¹⁶ Aby cię uwolnić od cudzej kobiety, od obcej, która pochlebia łagodnymi słowami;

¹⁷ Która opuszcza przewodnika swojej młodości i zapomina o przymierzu swojego Boga;

¹⁸ Bo jej dom chyli się ku śmierci, a jej ścieżki ku umarłym;

¹⁹ Nikt z tych, którzy do niej wchodzą, nie wraca ani nie trafia na ścieżkę życia;

²⁰ Abyś chodził drogą dobrych i przestrzegał ścieżek sprawiedliwych.

²¹ Prawi bowiem będą mieszkali na ziemi¹ i nienaganni na niej pozostaną;

1. Ps 37,3.

²² Ale niegodziwi będą wykorzenieni z ziemi i przewrotni będą z niej wyrwani¹.

1. Ps 37,22; 104,35.

Rozdział 3

¹ Synu mój, nie zapominaj mego prawa, a niech twoje serce strzeże moich przykazań;

² Bo przyniosą ci długie dni i lata życia¹ oraz pokoju.

1. Prz 4,10; Ef 6,1-3.

³ Niech cię nie opuszczają miłosierdzie i prawda¹, przywiąż je do swojej szyi, wypisz je na tablicy swojego serca².

1. Prz 16,6; Ps 85,10.
2. 2Kor 3,3; Hbr 10,16.

⁴ Wtedy znajdziesz łaskę i uznanie w oczach Boga i ludzi¹.

1. Łk 2,42.

⁵ Ufaj Panu z całego swego serca¹ i nie polegaj na swoim rozumie².

1. Ps 37,3-5; Jr 17,7.
2. Jr 9,23.

⁶ Zważaj na niego we wszystkich swoich drogach¹, a on będzie prostować twoje ścieżki².

1. 1Krn 28,9.
2. Prz 16,9.

⁷ Nie bądź mądrym we własnych oczach¹, ale bój się Pana i odstąp od zła².

1. Rz 12,16.
2. Ps 34,11-14.

⁸ To da twemu ciału zdrowie i pokrzepienie twoim kościom.

⁹ Czcij Pana swoim majątkiem i pierwocinami wszystkich twoich dochodów¹.

1. Pwt 26,2; Ml 3,10; 1Kor 16,2; 2Kor 9,6-7; Hbr 13,15-16.

¹⁰ A twoje spichrze będą napełnione dostatkiem i twoje prasy będą przelewać się od nowego wina¹.

1. Prz 11,24-25; Pwt 28,8; Mt 10,42.

¹¹ Synu mój, nie gardź karceniem Pana¹ i nie zniechęcaj się jego upomnieniem.

1. Ps 94,12; Hbr 12,5-6; Obj 3,19.

¹² Bo kogo Pan miłuje, tego karze, jak ojciec syna, którego kocha¹.

1. Pwt 8,5.

¹³ Błogosławiony człowiek, który znajduje mądrość, i człowiek, który nabiera rozumu;

¹⁴ Gdyż jego nabycie jest lepsze niż nabycie srebra, jego zdobycie bardziej pożyteczne niż złoto.

¹⁵ Jest droższa nad perły¹ i żadna rzecz, której pragniesz, nie dorówna jej.

1. Prz 8,11.

¹⁶ Długie dni¹ są w jej prawej ręce, a w lewej bogactwa i chwała.

1. Prz 3,2; 1Tm 4,8.

¹⁷ Jej drogi są drogami rozkoszy i wszystkie jej ścieżki spokojne.

¹⁸ Jest drzewem życia¹ dla tych, którzy się jej chwycą; a ci, którzy się jej trzymają, są błogosławieni.

1. Rdz 3,22; Prz 11,30; 13,12; Obj 2,7; 22,14.

¹⁹ Pan ugruntował ziemię mądrością¹, a niebiosa umocnił rozumem.

1. Prz 8,27; Ps 136,5; J 1,3.

²⁰ Dzięki jego wiedzy rozstąpiły się głębiny, a obłoki spuszczają rosę.

²¹ Synu mój, niech one ci z oczu nie schodzą; strzeż prawdziwej mądrości i roztropności;

²² A będą życiem twojej duszy i ozdobą twojej szyi.

²³ Wtedy będziesz bezpiecznie chodził swoją drogą, a noga twoja się nie potknie.

²⁴ Gdy się położysz, nie będziesz się lękał; a gdy zaśniesz, twój sen będzie przyjemny.

²⁵ Nie lękaj się nagłego strachu ani spustoszenia niegodziwych, gdy przyjdzie.

²⁶ Pan bowiem będzie twoją ufnością i twojej nogi będzie strzegł od sideł.

²⁷ Nie wzbraniaj się dobrze czynić potrzebującemu, gdy stać cię na to, aby dobrze czynić¹.

1. Rz 13,7; Ga 6,10.

²⁸ Nie mów bliźniemu: Idź i przyjdź znowu, dam ci jutro, gdy masz to u siebie¹.

1. Kpł 19,13; Jk 2,16.

²⁹ Nie knuj zła przeciwko swemu bliźniemu, gdy spokojnie mieszka obok ciebie.

³⁰ Nie spieraj się z człowiekiem bez przyczyny¹, jeśli ci nic złego nie wyrządził.

1. Prz 25,8; Mt 5,22; Rz 12,18.

³¹ Nie zazdrość¹ ciemięzcy i nie wybieraj żadnej z jego dróg.

1. Prz 23,17; Ps 37,1.

³² Przewrotny bowiem budzi w Panu odrazę, ale jego tajemnica jest z prawymi.

³³ Przekleństwo Pana jest w domu niegodziwego, lecz Pan błogosławi mieszkanie sprawiedliwych.

³⁴ On szydzi z szyderców, ale daje łaskę pokornym¹.

1. Jk 4,6; 1P 5,5.

³⁵ Mądrzy odziedziczą chwałę, a głupi poniosą hańbę.

Rozdział 4

¹ Słuchajcie, synowie¹, pouczenia ojca i zważajcie na to, abyście poznali roztropność;

1. Ps 34,11; 1Tes 2,11.

² Bo daję wam dobrą naukę¹, nie porzucajcie mego prawa.

1. Mk 1,22; 2Tm 3,16.

³ Byłem bowiem synem mego ojca i miłym jedynakiem w oczach mojej matki.

⁴ On mnie uczył¹, mówiąc mi: Niech twoje serce zachowa moje słowa; strzeż moich przykazań, a będziesz żył².

1. Prz 22,6; Rdz 18,19.
2. Prz 7,2.

⁵ Zdobywaj mądrość, zdobywaj roztropność¹; nie zapominaj i nie odstępuj od słów moich ust.

1. Prz 16,16.

⁶ Nie opuszczaj jej, a będzie cię strzegła; ukochaj ją, a zachowa cię.

⁷ Podstawą wszystkiego jest mądrość; zdobywaj mądrość i za cały swój majątek zdobywaj roztropność.

⁸ Wywyższaj ją, a ona wywyższy ciebie, rozsławi cię¹, gdy ją przyjmiesz.

1. 1Krl 3,5-13.

⁹ Wdzięczną ozdobę włoży ci na głowę, obdarzy cię koroną chwały¹.

1. Prz 16,31; Iz 28,5; 1P 5,4.

¹⁰ Słuchaj, synu mój, i przyjmij moje słowa, a pomnożą się lata twojego życia.

¹¹ Nauczyłem cię drogi mądrości, po ścieżkach prawości cię wiodłem;

¹² Gdy nimi pójdziesz, twoje kroki nie będą skrępowane; a jeśli pobiegniesz, nie potkniesz się.

¹³ Trzymaj się karności, nie opuszczaj jej, strzeż jej, bo ona jest twoim życiem.

¹⁴ Nie chodź ścieżką niegodziwych i nie wchodź na drogę złych ludzi¹.

1. Prz 1,10-15; Ps 1,1.

¹⁵ Unikaj jej, nie chodź po niej; odwróć się od niej i omiń ją;

¹⁶ Bo oni nie zasną, dopóki nie zrobią czegoś złego; sen ich odleci, aż przywiodą kogoś do upadku;

¹⁷ Jedzą bowiem chleb nieprawości i piją wino przemocy.

¹⁸ Ale ścieżka sprawiedliwych jest jak jasne światło¹, które świeci coraz jaśniej aż do dnia doskonałego.

1. Mt 5,14-16; Flp 2,15.

¹⁹ Droga niegodziwych jest jak ciemność¹; nie wiedzą, o co mogą się potknąć.

1. 1Sm 2,9; Hi 18,5-6; J 12,35; 1J 2,11.

²⁰ Synu mój, zważaj na moje słowa; ku moim naukom nakłoń swe ucho.

²¹ Niech nie schodzą ci z oczu, zachowaj je w głębi twego serca¹.

1. Prz 3,3; Ps 119,11.

²² Są bowiem życiem dla tych, którzy je znajdują, i lekarstwem dla całego ich ciała.

²³ Strzeż twego serca z całą pilnością¹, bo z niego tryska życie².

1. Pwt 4,9; Jr 17,9; Mt 12,35; 15,19.
2. Łk 8,15; Rz 10,9-10.

²⁴ Odsuń od siebie przewrotność ust, oddal od siebie złośliwe wargi.

²⁵ Niech twoje oczy patrzą na wprost, a twoje powieki niech będą zwrócone przed siebie.

²⁶ Uważaj na ścieżkę twoich nóg, aby wszystkie twoje drogi były pewne.

²⁷ Nie zbaczaj ani na prawo, ani na lewo; odwróć twoją nogę od zła.

Rozdział 5

¹ Synu mój, zważaj na moją mądrość i nakłoń twego ucha ku mojemu rozumowi;

² Abyś zachował rozwagę i aby twoje wargi strzegły wiedzy.

³ Bo wargi obcej kobiety¹ ociekają miodem, a jej usta gładsze są niż oliwa;

1. Prz 2,16; 6,24; 7,21; 23,27.

⁴ Lecz jej koniec jest gorzki jak piołun, ostry jak miecz obosieczny¹.

1. Obj 19,15.

⁵ Jej nogi zstępują do śmierci, jej kroki prowadzą do piekła¹.

1. Prz 2,18; 7,27.

⁶ Abyś nie rozważał ścieżki życia, jej drogi są tak niestałe, że nie poznasz ich.

⁷ Teraz więc, synowie, słuchajcie mnie i nie odstępujcie od słów moich ust.

⁸ Oddal od niej swą drogę i nie zbliżaj się do drzwi jej domu;

⁹ Abyś nie oddał obcym twojej sławy, a twoich lat okrutnikowi;

¹⁰ Aby obcy nie nasycili się twoim dobytkiem, a twój dorobek nie został w cudzym domu;

¹¹ I abyś nie jęczał u kresu swych dni, gdy twoja skóra i ciało będą zniszczone;

¹² I nie musiał powiedzieć: O, jakże nienawidziłem karności i moje serce gardziło upomnieniem!

¹³ Nie słuchałem głosu moich wychowawców i nie nakłaniałem ucha ku tym, którzy mnie nauczali!

¹⁴ O mało co nie wpadłem we wszelkie nieszczęście wśród zebrania i zgromadzenia.

¹⁵ Pij wodę z własnego zdroju¹ i wody płynące z twojego źródła!

1. Prz 5,18; 1Kor 7,1-5; Hbr 13,4.

¹⁶ Niech rozproszą się twoje źródła¹, a po ulicach strumienie wód.

1. Pwt 33,28; Iz 48,1; J 3,4-7.

¹⁷ Niech należą tylko do ciebie, a nie do obcych wraz z tobą.

¹⁸ Niech twój zdrój będzie błogosławiony i ciesz się żoną twojej młodości¹.

1. Kaz 9,9; Ml 2,14.

¹⁹ Niech będzie jak wdzięczna łania i rozkoszna sarna; niech jej piersi zawsze cię nasycają, nieustannie zachwycaj się jej miłością¹.

1. Pnp 2,9; 4,5.

²⁰ Dlaczego, synu mój, masz zachwycać się obcą kobietą i obejmować piersi cudzej?

²¹ Gdyż drogi człowieka są przed oczami Pana¹ i waży on wszystkie jego ścieżki.

1. Prz 15,3; 2Krn 1,9.

²² Niegodziwego schwytają jego własne nieprawości i uwikła się w powrozy swego grzechu¹.

1. Lb 32,23; Ps 9,15.

²³ Umrze z braku karności i będzie błądził z powodu swojej wielkiej głupoty.

Rozdział 6

¹ Synu mój, jeśli poręczyłeś za swego bliźniego i dałeś porękę za obcego¹;

1. Prz 11,15; 17,18; 22,26.

² Związałeś się słowami ust twoich, schwytany jesteś mową twoich ust.

³ Uczyń więc tak, synu mój, uwolnij się, gdy wpadłeś w ręce swego bliźniego; idź, upokórz się i nalegaj na twego bliźniego¹.

1. Mt 5,25.

⁴ Nie daj snu swoim oczom i nie pozwól powiekom drzemać.

⁵ Uwolnij się jak sarna z rąk myśliwego i jak ptak z ręki ptasznika¹.

1. hodowca ptaków

⁶ Idź do mrówki¹, leniwcze², przypatrz się jej drogom i bądź mądry;

1. Hi 12,7.
2. Prz 13,4; 20,4.

⁷ Chociaż nie ma ona wodza ani przełożonego, ani pana;

⁸ To w lecie przygotowuje swój pokarm i gromadzi w żniwa swą żywność.

⁹ Jak długo będziesz leżał, leniwcze? Kiedy wstaniesz ze swego snu?

¹⁰ Jeszcze trochę snu, trochę drzemania, trochę założenia rąk, aby zasnąć¹;

1. Prz 24,33-34.

¹¹ A twoje ubóstwo przyjdzie jak podróżny i twój niedostatek jak mąż uzbrojony.

¹² Człowiek nikczemny¹ i niegodziwy chodzi z przewrotnością na ustach²;

1. Prz 16,27; 19,28.
2. Prz 4,24.

¹³ Mruga swymi oczyma, mówi swymi nogami, wskazuje swymi palcami;

¹⁴ Przewrotność jest w jego sercu, stale knuje zło i sieje niezgodę.

¹⁵ Dlatego nagle spadnie na niego nieszczęście; nagle zostanie złamany i pozbawiony ratunku.

¹⁶ Jest sześć rzeczy, których nienawidzi Pan, siedem budzi w nim odrazę¹:

1. Prz 8,13; 15,8; 17,15; Ps 11,5; Za 8,17; Ml 2,16.

¹⁷ Wyniosłe oczy, kłamliwy język i ręce, które przelewają krew niewinną;

¹⁸ Serce, które knuje złe myśli; nogi, które spiesznie biegną do zła;

¹⁹ Fałszywy świadek, który mówi kłamstwa, i ten, który sieje niezgodę między braćmi¹.

1. Prz 6,19.

²⁰ Synu mój, strzeż przykazania twego ojca i nie odrzucaj prawa twojej matki¹.

1. Ef 6,1.

²¹ Przywiąż je na zawsze do serca twego i zawieś je sobie na szyi.

²² Gdy będziesz chodził, poprowadzi cię; gdy zaśniesz, strzec cię będzie, a gdy się obudzisz, będzie mówić do ciebie;

²³ Bo przykazanie jest pochodnią¹, prawo światłością, a upomnienia do karności są drogą życia²;

1. Ps 119,105.
2. Jr 21,8.

²⁴ Aby cię strzegły przed złą kobietą i przed gładkim językiem obcej kobiety.

²⁵ Nie pożądaj w twoim sercu jej piękności i niech cię nie łowi swymi powiekami.

²⁶ Bo dla kobiety nierządnej zubożeje człowiek o kawałek chleba, a żona cudzołożna czyha na cenne życie.

²⁷ Czy może ktoś wziąć ogień w zanadrze, a jego szaty się nie spalą?

²⁸ Czy może ktoś chodzić po rozżarzonych węglach, a jego nogi się nie poparzą?

²⁹ Tak ten, kto wchodzi do żony swego bliźniego; ktokolwiek ją dotknie¹, nie będzie bez winy.

1. 1Kor 7,1.

³⁰ Nie pogardza się złodziejem, jeśli kradnie, by nasycić swoją duszę, będąc głodnym;

³¹ Ale jeśli go złapią, zwróci siedmiokrotnie albo odda cały dobytek swego domu¹.

1. Wj 22,1; Łk 19,8.

³² Lecz kto cudzołoży z kobietą, jest pozbawiony rozsądku; kto tak robi, gubi swoją duszę.

³³ Znajdzie chłostę i wstyd, a jego hańba nie będzie zmazana.

³⁴ Bo zazdrość rozpala gniew mężczyzny i nie będzie pobłażał w dniu zemsty¹.

1. Prz 27,4.

³⁵ Nie będzie miał względu na żaden okup i nie przyjmie darów, choćbyś najwięcej mu dawał.

Rozdział 7

¹ Synu mój, strzeż moich słów i przechowuj u siebie moje przykazania¹.

1. Prz 3,1; Łk 11,28.

² Strzeż moich przykazań¹, a będziesz żył; strzeż mojego prawa jak źrenicy swych oczu.

1. 1J 2,4; 5,3.

³ Przywiąż je do swoich palców, wypisz je na tablicy twego serca¹.

1. Prz 3,3; Pwt 6,8.

⁴ Mów do mądrości: Jesteś moją siostrą, a roztropność nazywaj przyjaciółką;

⁵ Aby cię strzegły przed cudzą żoną¹ i przed obcą, która mówi gładkie słowa.

1. Prz 6,24.

⁶ Bo z okna swego domu wyglądałem przez kratę;

⁷ I zobaczyłem wśród prostych, zauważyłem wśród chłopców nierozumnego młodzieńca;

⁸ Który przechodził ulicą blisko jej narożnika, idąc drogą do jej domu.

⁹ O zmierzchu, pod wieczór, w ciemności nocnej i w mroku.

¹⁰ A oto spotkała go kobieta w stroju nierządnicy¹, chytrego serca;

1. Rdz 38,14-15; Obj 17,4.

¹¹ Wrzaskliwa i nieopanowana, której nogi nie mogą pozostać w domu:

¹² Raz na dworze, raz na ulicach i czyha na każdym rogu.

¹³ Chwyciła go i pocałowała, z bezczelną miną powiedziała do niego:

¹⁴ U mnie są ofiary pojednawcze¹; spełniłam dzisiaj swoje śluby.

1. Prz 15,8; Kpł 7,15-18.

¹⁵ Dlatego wyszłam ci naprzeciw, szukałam pilnie twojej twarzy i znalazłam cię.

¹⁶ Obiłam kobiercami swoje łoże, przystrojone rzeźbieniem i prześcieradłami z Egiptu.

¹⁷ Skropiłam swoje posłanie mirrą, aloesem i cynamonem.

¹⁸ Chodź, upójmy się miłością aż do rana, nacieszmy się miłością.

¹⁹ Bo mojego męża nie ma w domu; pojechał w daleką drogę.

²⁰ Wziął ze sobą worek pieniędzy; umówionego dnia wróci do domu.

²¹ Nakłoniła go mnóstwem swoich słów i zniewoliła go pochlebstwem swoich warg¹.

1. Prz 5,3; Sdz 16,15-17.

²² Wnet poszedł za nią jak wół prowadzony na rzeź i jak głupi na karę pęt.

²³ Aż strzała przebije mu wątrobę; spieszy jak ptak w sidła¹, nie wiedząc, że chodzi o jego życie.

1. Prz 9,18; Kaz 9,12.

²⁴ Więc teraz słuchajcie mnie, synowie¹, i zważajcie na słowa moich ust.

1. Prz 4,1.

²⁵ Niech twoje serce nie zbacza na jej drogi i nie tułaj się po jej ścieżkach.

²⁶ Bo wielu zranionych strąciła i wielu mocarzy pozabijała¹.

1. Ne 13,26.

²⁷ Jej dom jest drogą do piekła¹, która wiedzie do komnat śmierci.

1. Prz 5,5; 9,17-18.

Rozdział 8

¹ Czy mądrość nie woła¹ i rozum nie wydaje swego głosu?

1. Prz 1,20-21.

² Stoi na szczycie wysokich miejsc, przy drodze, na rozstajach dróg.

³ Przy bramach, przy wjeździe do miasta, przy wejściu, u drzwi woła:

⁴ Do was wołam, o mężowie, mój głos kieruję do synów ludzkich.

⁵ Prości, uczcie się rozwagi, a wy, głupi, bądźcie rozumnego serca.

⁶ Słuchajcie, bo będę mówił o rzeczach wzniosłych, a wargi moje otworzą się, aby głosić prawość.

⁷ Moje usta bowiem mówią prawdę¹, a niegodziwością brzydzą się moje wargi.

1. J 8,45.

⁸ Sprawiedliwe są wszystkie słowa moich ust; nie ma w nich nic fałszywego ani przewrotnego.

⁹ Wszystkie są jasne dla rozumnego i prawe dla tych, którzy znajdują wiedzę.

¹⁰ Przyjmijcie moje pouczenie zamiast srebra i wiedzę raczej niż wyborne złoto.

¹¹ Lepsza bowiem jest mądrość niż perły¹ i żadna rzecz, której pragniesz, nie dorówna jej.

1. Prz 3,14; 16,16; Ps 19,10; Mt 16,26.

¹² Ja, mądrość, mieszkam z rozwagą i odkrywam wiedzę roztropności.

¹³ Bojaźń Pana to nienawidzić zła¹. Ja nienawidzę pychy, wyniosłości, złej drogi i ust przewrotnych.

1. Prz 6,16-19; 16,6; Ps 5,5; 97,10; Am 5,15; Za 8,17; Rz 12,9.

¹⁴ Moja jest rada i prawdziwa mądrość, ja jestem roztropnością i moja jest moc.

¹⁵ Dzięki mnie królowie rządzą i władcy stanowią sprawiedliwość.

¹⁶ Dzięki mnie panują władcy i dostojnicy, wszyscy sędziowie ziemi.

¹⁷ Miłuję tych, którzy mnie miłują, a ci, którzy szukają mnie pilnie, znajdą mnie.

¹⁸ Przy mnie jest bogactwo i chwała, trwałe bogactwo i sprawiedliwość.

¹⁹ Mój owoc jest lepszy niż złoto, nawet najczystsze złoto, a moje plony lepsze niż wyborne srebro.

²⁰ Prowadzę ścieżką sprawiedliwości, pośród ścieżek sądu;

²¹ Aby tym, którzy mnie miłują, dać w dziedzictwo majątek wieczny i napełnić ich skarbce.

²² Pan posiadł mnie na początku swej drogi¹, przed swymi dziełami, przed wszystkimi czasy.

1. Prz 3,19; Ps 136,5; Jr 51,15.

²³ Przed wiekami zostałam ustanowiona, od początku; zanim powstała ziemia¹;

1. 1Kor 2,7; 2Tm 1,9; Tt 1,2.

²⁴ Gdy jeszcze nie było głębin, zostałam zrodzona, kiedy jeszcze nie było źródeł obfitujących w wody.

²⁵ Zanim góry zostały założone, nim były pagórki, zostałam zrodzona.

²⁶ Gdy jeszcze nie stworzył ziemi¹ ani pól, ani początku prochu okręgu ziemskiego;

1. Hi 15,7; 38,6; Ps 90,2; Hbr 1,10.

²⁷ Kiedy przygotowywał niebiosa¹, byłam tam; gdy odmierzał okrąg nad powierzchnią głębi;

1. Ps 33,6; Jr 10,12; Kol 1,16; Hbr 1,2.

²⁸ Gdy w górze utwierdzał obłoki i umacniał źródła głębin;

²⁹ Gdy wyznaczał morzu jego granice, by wody nie przekraczały jego rozkazu¹, kiedy ustalał fundamenty ziemi²;

1. Ps 104,9; Jr 5,22.
2. Hi 38,4; Ps 104,5; Iz 51,13.

³⁰ Byłam wtedy przy nim jak wychowanka i byłam jego radością każdego dnia, ciesząc się zawsze przed nim;

³¹ Radując się na okręgu jego ziemi, rozkoszując się synami ludzkimi¹.

1. Ps 16,3.

³² Teraz więc, synowie, słuchajcie mnie, bo błogosławieni są ci, którzy strzegą moich dróg¹.

1. Ps 119,2; Łk 11,28.

³³ Słuchajcie pouczeń, nabądźcie mądrości i nie odrzucajcie jej.

³⁴ Błogosławiony człowiek¹, który mnie słucha, czuwając u moich wrót każdego dnia i strzegąc odrzwi moich bram.

1. Ps 1,1; 32,2; 94,12; 112,1; Jr 17,7; Rz 4,8; Jk 1,12.

³⁵ Bo kto mnie znajduje, znajduje życie¹ i otrzyma łaskę od Pana².

1. Prz 3,18; 1J 5,12.
2. Prz 12,2; 18,22.

³⁶ Ale kto grzeszy przeciwko mnie, wyrządza krzywdę swojej duszy; wszyscy, którzy mnie nienawidzą, miłują śmierć.

Rozdział 9

¹ Mądrość zbudowała sobie dom¹ i wyciosała siedem słupów²;

1. Mt 7,24; 16,18; 1Kor 3,9-11; Ef 2,20-22; 1Tm 3,15; Hbr 3,3-5; 1P 2,5.
2. Iz 11,2-3; Ga 2,9; Obj 3,12.

² Zabiła swoje bydło, zmieszała wino i zastawiła stół;

³ Rozesłała swoje służące, woła na szczytach najwyższych miejsc miasta:

⁴ Ktokolwiek jest prostym, niech wstąpi; a do nierozumnego mówi:

⁵ Chodźcie, jedzcie mój chleb i pijcie wino, które zmieszałam.

⁶ Porzućcie głupotę¹, a będziecie żyli, i chodźcie drogą roztropności.

1. Prz 4,14; Ps 119,115; 2Kor 6,17.

⁷ Kto upomina szydercę, ściąga na siebie hańbę, a kto strofuje niegodziwego, ten się plami.

⁸ Nie strofuj szydercy¹, aby cię nie znienawidził; strofuj mądrego, a będzie cię miłował.

1. Prz 15,12; 23,9; Mt 15,14.

⁹ Upomnij mądrego¹, a będzie mądrzejszy; poucz sprawiedliwego, a pomnoży swą wiedzę.

1. Prz 1,5.

¹⁰ Początkiem mądrości¹ jest bojaźń Pana, a wiedza o tym, co święte, to rozum.

1. Prz 1,7; Hi 28,28; Ps 111,10; Kaz 12,3.

¹¹ Bo dzięki mnie rozmnożą się twoje dni i przedłużą się lata twojego życia.

¹² Jeśli będziesz mądry, tobie samemu będzie służyła twoja mądrość; a jeśli szydercą, sam poniesiesz szkodę.

¹³ Głupia kobieta jest wrzaskliwa¹, prosta i nic nie rozumie;

1. Prz 21,9.

¹⁴ Siedzi u drzwi swego domu, na krześle, na wysokich miejscach w mieście;

¹⁵ Aby wołać na przechodzących, którzy idą prosto swoimi ścieżkami:

¹⁶ Ktokolwiek jest prosty, niech wstąpi; a do nierozumnego mówi:

¹⁷ Kradzione wody są słodkie¹, a chleb jedzony pokątnie smaczny.

1. Prz 20,17.

¹⁸ Ale on nie wie¹, że tam są umarli, że jej zaproszeni są w głębinach piekła.

1. Prz 7,23; J 12,35; 1J 2,11.

Rozdział 10

¹ Przysłowia Salomona¹. Mądry syn sprawia ojcu radość², a głupi syn jest zgryzotą swojej matki.

1. Prz 1,1; 25,1.
2. Prz 15,20; 23,24; J 15,8.

² Skarby niegodziwości nie przynoszą pożytku, lecz sprawiedliwość uwalnia od śmierci.

³ Pan nie pozwoli, by dusza sprawiedliwego cierpiała głód¹, a rozproszy majątek niegodziwych.

1. Ps 34,9-10; 37,3; Mt 6,30-33.

⁴ Leniwa ręka prowadzi do nędzy, a ręka pracowita ubogaca.

⁵ Kto zbiera w lecie, jest synem roztropnym; syn, który śpi w czasie żniwa, przynosi hańbę.

⁶ Błogosławieństwa są na głowie sprawiedliwego¹, a usta niegodziwych kryją nieprawość.

1. Prz 28,20; Pwt 28,2.

⁷ Pamięć sprawiedliwego jest błogosławiona¹, a imię niegodziwych zgnije².

1. Mk 14,9.
2. Kaz 8,10.

⁸ Człowiek mądrego serca przyjmuje przykazania, a gadatliwy głupiec upadnie.

⁹ Kto postępuje uczciwie, postępuje bezpiecznie, a kto jest przewrotny w swoich drogach, zostanie ujawniony.

¹⁰ Kto mruga okiem, przynosi cierpienie, a gadatliwy głupiec upadnie.

¹¹ Usta sprawiedliwego są źródłem życia, a usta niegodziwych kryją nieprawość.

¹² Nienawiść wznieca kłótnie¹, a miłość zakrywa wszystkie grzechy².

1. Prz 15,18; 28,25.
2. Prz 17,9; Jk 5,20; 1P 4,8.

¹³ Na wargach rozumnego znajduje się mądrość, a kij na grzbiecie nierozumnego¹.

1. Prz 26,3.

¹⁴ Mądrzy gromadzą wiedzę, a usta głupiego grożą zniszczeniem.

¹⁵ Majątek bogacza jest jego warownym miastem¹, a zniszczeniem ubogich jest ich nędza.

1. Prz 18,11; 1Tm 6,17.

¹⁶ Praca sprawiedliwego prowadzi do życia, a dochód niegodziwych do grzechu.

¹⁷ Kto przestrzega karności, idzie ścieżką życia, a kto gardzi upomnieniem, błądzi.

¹⁸ Kto kryje nienawiść kłamliwymi wargami i kto rozgłasza oszczerstwo, jest głupcem.

¹⁹ Wielomówność nie bywa bez grzechu, a kto powściąga swoje wargi, jest roztropny¹.

1. Prz 17,28; Jk 3,2.

²⁰ Język sprawiedliwego jest wybornym srebrem, a serce niegodziwych jest mało warte.

²¹ Wargi sprawiedliwego żywią wielu, a głupi umierają przez brak rozumu.

²² Błogosławieństwo Pana wzbogaca¹ i nie przynosi z sobą zmartwień.

1. Pwt 16,17; Ps 129,8.

²³ Dla głupiego popełnić haniebny czyn to zabawa¹, a człowiek roztropny trzyma się mądrości.

1. Prz 14,9; 28,25.

²⁴ Niegodziwego spotka to, czego się boi, a sprawiedliwym Bóg daje to, czego pragną¹.

1. Ps 37,4; 145,19.

²⁵ Jak wicher przemija, tak niegodziwy nie przetrwa, a sprawiedliwy ma wieczny fundament.

²⁶ Czym ocet dla zębów i dym dla oczu, tym jest leniwy dla tych, którzy go posyłają.

²⁷ Bojaźń Pana przedłuża dni¹, a lata niegodziwego będą skrócone.

1. Ef 6,3.

²⁸ Oczekiwanie sprawiedliwych przynosi radość, a nadzieja niegodziwych zginie.

²⁹ Droga Pana jest mocą dla prawego¹, a zgubą dla czyniących nieprawość.

1. Rdz 18,19; Iz 40,3; Mt 3,3; Dz 18,25.

³⁰ Sprawiedliwy nigdy się nie zachwieje, a niegodziwi nie będą mieszkać na ziemi.

³¹ Usta sprawiedliwego wydają mądrość, a język przewrotny będzie wycięty.

³² Wargi sprawiedliwego wiedzą, co wypada, a usta niegodziwych są przewrotne.

Rozdział 11

¹ Fałszywa waga budzi odrazę w Panu¹, ale podobają mu się uczciwe odważniki.

1. Prz 16,11; 20,10; Pwt 25,13-16.

² Za pychą przychodzi hańba, a u pokornych jest mądrość.

³ Uczciwość prawych poprowadzi ich, lecz grzeszników zgubi ich przewrotność.

⁴ Bogactwa nie pomogą w dniu gniewu¹, ale sprawiedliwość ocala od śmierci².

1. Prz 10,12; Hi 36,18; Ps 49,7.
2. Rdz 7,1; 1Tm 4,8.

⁵ Sprawiedliwość nienagannego toruje mu drogę, a niegodziwy upadnie przez swoją niegodziwość¹.

1. Est 7,3-10; Ps 9,6.

⁶ Sprawiedliwość prawych ocali ich, a przewrotni będą schwytani w swojej przewrotności.

⁷ Gdy umiera niegodziwy, ginie jego nadzieja, a oczekiwanie niesprawiedliwych znika.

⁸ Sprawiedliwy bywa wybawiony z ucisku, a na jego miejsce przychodzi niegodziwy.

⁹ Obłudnik ustami niszczy swego bliźniego¹, a sprawiedliwi bywają wybawieni dzięki wiedzy.

1. Mt 15,13-14; 1Tm 4,1-3; 2P 2,1-3.

¹⁰ Gdy sprawiedliwym się powodzi, miasto się cieszy, a gdy giną niegodziwi, panuje radość.

¹¹ Dzięki błogosławieństwu prawych wznosi się miasto, a usta niegodziwych je burzą.

¹² Nierozumny gardzi swym bliźnim, a człowiek roztropny milczy.

¹³ Plotkarz wyjawia tajemnice¹, ale człowiek wiernego serca ukrywa powierzoną sprawę.

1. Prz 20,19; Kpł 19,16.

¹⁴ Gdzie nie ma dobrej rady, lud upada, a gdzie wielu radców¹, tam jest wybawienie.

1. Prz 15,22; 24,6; Dz 15,6.

¹⁵ Bardzo sobie szkodzi, kto ręczy za obcego, a kto nienawidzi poręki, jest bezpieczny.

¹⁶ Miła kobieta dostępuje chwały, a mocarze zdobywają bogactwa.

¹⁷ Człowiek miłosierny czyni dobrze swej duszy, a okrutnik dręczy własne ciało.

¹⁸ Niegodziwy czyni zwodnicze dzieło, a kto sieje sprawiedliwość¹, ma zapłatę pewną.

1. Oz 10,12-13; Ga 6,8-9; Jk 3,8.

¹⁹ Jak sprawiedliwość prowadzi do życia, tak do śmierci zmierza ten, kto naśladuje zło.

²⁰ Ludzie przewrotnego serca budzą odrazę w Panu¹, a podobają mu się ci, których droga jest prawa.

1. Prz 11,1; 12,22; 15,8.26; 16,15; 17,15; 20,10.

²¹ Zły nie uniknie kary, choćby innych wezwał na pomoc, a potomstwo sprawiedliwych będzie ocalone.

²² Czym złoty kolczyk w ryju świni, tym piękna kobieta pozbawiona roztropności.

²³ Pragnieniem sprawiedliwych jest tylko dobro, oczekiwaniem zaś niegodziwych – gniew.

²⁴ Jeden hojnie rozdaje, a jednak mu przybywa¹, drugi nad miarę skąpi, a ubożeje.

1. Łk 6,38; 2Kor 9,6-11.

²⁵ Człowiek szczodry będzie bogatszy, a kto innych syci, sam też będzie nasycony.

²⁶ Kto zatrzymuje zboże, tego lud przeklnie, a błogosławieństwo będzie nad głową tego, który je sprzedaje.

²⁷ Kto pilnie szuka dobrego, zdobędzie przychylność, lecz kto szuka zła, przyjdzie ono na niego.

²⁸ Kto ufność pokłada w swych bogactwach, ten upadnie, a sprawiedliwi będą zielenić się jak latorośl.

²⁹ Kto niepokoi swój dom, odziedziczy wiatr, a głupi będzie sługą mądrego.

³⁰ Owoc sprawiedliwego jest drzewem życia¹; a kto zyskuje dusze, jest mądry.

1. Rdz 2,9; 3,22; Obj 2,7; 22,2.14.

³¹ Jeśli sprawiedliwy otrzyma zapłatę na ziemi, to tym bardziej niegodziwy i grzesznik.

Rozdział 12

¹ Kto kocha karność, kocha wiedzę, a kto nienawidzi upomnienia, jest głupi.

² Dobry człowiek¹ zdobędzie łaskę Pana², ale Pan potępi podstępnego.

1. Ps 37,23; 112,5; Kaz 7,20; Mt 12,35; Mk 10,18; Łk 23,50; Dz 11,24.
2. Prz 8,35.

³ Człowiek nie umocni się niegodziwością, lecz korzeń sprawiedliwych nie będzie poruszony.

⁴ Żona cnotliwa¹ jest koroną swego męża, ale ta, która go hańbi, jest jak zgnilizna w jego kościach.

1. Prz 31,10; Rt 3,11.

⁵ Myśli sprawiedliwych są prawe, a rady niegodziwych zdradliwe.

⁶ Słowa niegodziwych czyhają na krew, lecz usta prawych ocalą ich.

⁷ Niegodziwi zostają powaleni i już ich nie ma¹, a dom sprawiedliwych się ostoi.

1. Hi 27,19; Ps 37,10.36.

⁸ Człowiek będzie chwalony za jego mądrość, a kto jest przewrotnego serca, zostanie wzgardzony.

⁹ Lepszy jest człowiek wzgardzony, który ma sługę, niż ten, kto się chwali, a któremu brak chleba.

¹⁰ Sprawiedliwy dba o życie swego bydła¹, a serce niegodziwych jest okrutne.

1. Pwt 25,4.

¹¹ Kto uprawia swoją ziemię, nasyci się chlebem, a kto naśladuje próżnujących, jest nierozumny.

¹² Niegodziwy pragnie sieci złych¹, a korzeń sprawiedliwych wydaje owoc.

1. Prz 29,6.

¹³ Zły zostaje usidlony przez grzech swoich warg, a sprawiedliwy wyjdzie z ucisku.

¹⁴ Człowiek nasyci się dobrem z owocu swoich ust, a za dzieła swoich rąk otrzyma zapłatę.

¹⁵ Droga głupiego wydaje się słuszna¹ w jego oczach, ale kto słucha rady, jest mądry.

1. Prz 3,7; Łk 18,11; Ga 6,3.

¹⁶ Gniew głupiego objawia się od razu, a roztropny skrywa hańbę.

¹⁷ Kto mówi prawdę, wyraża sprawiedliwość, ale fałszywy świadek – oszustwo.

¹⁸ Znajdzie się taki, którego słowa są jak miecz przeszywający, lecz język mądrych jest lekarstwem.

¹⁹ Prawdomówne wargi będą trwać na wieki, ale język kłamliwy trwa króciutko¹.

1. Hi 20,5.

²⁰ Podstęp jest w sercu tych, którzy knują zło, lecz u doradzających pokój jest radość.

²¹ Sprawiedliwego nie spotka żadne zło¹, ale niegodziwi będą pełni nieszczęścia.

1. Prz 24,16; Ps 91,11; Kaz 8,14; Rz 8,28; 1J 5,18.

²² Wargi kłamliwe budzą odrazę¹ w Panu, a ci, którzy postępują w prawdzie, podobają mu się.

1. Prz 6,16-17.

²³ Człowiek roztropny ukrywa wiedzę, a serce głupich rozgłasza głupotę.

²⁴ Ręka pracowitych będzie panowała, a leniwa będzie płaciła daninę.

²⁵ Troska w sercu człowieka przygnębia je, a dobre słowo je rozwesela¹.

1. Iz 50,4.

²⁶ Sprawiedliwy jest zacniejszy od swego bliźniego, a droga niegodziwych prowadzi ich na manowce.

²⁷ Leniwy nie upiecze tego, co upolował, ale mienie człowieka pracowitego jest cenne.

²⁸ Na ścieżce sprawiedliwości jest życie, na jej drodze nie ma śmierci.

Rozdział 13

¹ Mądry syn przyjmuje pouczenie ojca, a szyderca nie słucha strofowania¹.

1. 1Sm 2,25.

² Człowiek będzie spożywać dobro z owocu swoich ust, a dusza przewrotnych będzie spożywać przemoc.

³ Kto strzeże swych ust, strzeże swojej duszy; kto szeroko otwiera swe wargi, będzie zniszczony.

⁴ Dusza leniwego pragnie¹, a nic nie ma, a dusza pracowitych zostanie obficie nasycona.

1. Prz 10,4.

⁵ Sprawiedliwy nienawidzi kłamliwego słowa¹, a niegodziwy staje się obrzydliwy i zhańbiony.

1. Ps 119,163; Ef 4,25.

⁶ Sprawiedliwość strzeże tego, który postępuje uczciwie, a niegodziwość powala grzesznika.

⁷ Znajduje się taki, który czyni siebie bogatym, a nie ma nic; inny czyni siebie ubogim, choć ma wiele bogactw¹.

1. Obj 3,17.

⁸ Okupem za życie człowieka jest jego bogactwo¹, a ubogi nie słucha strofowania.

1. Wj 21,30; Hi 2,4; Ps 49,6-8; Jr 41,8.

⁹ Radośnie błyszczy światło sprawiedliwych, a pochodnia niegodziwych zgaśnie¹.

1. Prz 24,20; Hi 18,5-6.

¹⁰ Spór powstaje tylko dzięki pysze¹, a mądrość jest przy tych, co przyjmują radę.

1. 1Tm 6,4; Jk 3,14-16.

¹¹ Łatwo zdobyte bogactwo zmniejsza się, a kto je gromadzi swą ręką, pomnaża je.

¹² Przedłużająca się nadzieja sprawia ból sercu, a spełnione pragnienie jest drzewem życia¹.

1. Rdz 2,9; Prz 3,18; 11,30; Obj 2,7; 22,2.14.

¹³ Kto gardzi słowem Bożym, ten zginie¹, a kto się boi przykazania, dostanie nagrodę.

1. 1Sm 12,9-10; 2Krn 36,16; Łk 16,31; Hbr 10,28.

¹⁴ Prawo mądrego jest źródłem życia, by uniknąć sideł śmierci.

¹⁵ Prawdziwy rozum daje łaskę, a droga przewrotnych jest ciężka¹.

1. Prz 14,19.

¹⁶ Każdy roztropny postępuje rozważnie, a głupi ujawnia głupotę.

¹⁷ Niegodziwy posłaniec popada w zło, a wierny wysłannik jest lekarstwem.

¹⁸ Ubóstwo i hańba spadną na tego, który odrzuca karność, a kto szanuje upomnienia, dozna czci.

¹⁹ Spełnione pragnienie jest słodkie dla duszy, a odwrócenie się od zła budzi odrazę w głupcach.

²⁰ Kto przestaje z mądrymi, będzie mądry, a towarzysz głupców będzie zniszczony.

²¹ Nieszczęście ściga grzeszników¹, a sprawiedliwych Bóg nagrodzi dobrem.

1. Lb 32,23; Rz 2,9.

²² Dobry człowiek zostawia dziedzictwo dzieciom swoich dzieci, a majątek grzesznika jest zachowany dla sprawiedliwego.

²³ Obfita żywność jest na roli ubogich, lecz i ta może niszczeć przez nieroztropność.

²⁴ Kto oszczędza swą rózgę, nienawidzi swego syna, a kto go kocha, karze w porę¹.

1. Prz 3,12; 19,18; 22,15; 23,13-14; 29,15; Hbr 12,6-8.

²⁵ Sprawiedliwy je i syci swoją duszę, a żołądek niegodziwych cierpi niedostatek.

Rozdział 14

¹ Mądra kobieta buduje swój dom¹, a głupia burzy go własnymi rękami.

1. Prz 24,3; 31,10-31.

² Kto postępuje w sposób prawy, boi się Pana, a przewrotny na swoich drogach gardzi nim.

³ W ustach głupiego jest rózga pychy, a mądrych strzegą ich wargi.

⁴ Gdzie nie ma wołów, żłób jest pusty, lecz dzięki sile wołów mnoży się obfitość zboża.

⁵ Wierny świadek nie kłamie, a fałszywy świadek mówi kłamstwa.

⁶ Szyderca szuka mądrości, a nie znajduje, lecz rozumnemu wiedza przychodzi łatwo.

⁷ Odsuń się od głupiego¹, gdyż nie znajdziesz u niego warg rozumnych.

1. Prz 13,20; 1Kor 5,11; Ef 5,11.

⁸ Mądrość roztropnego to poznanie swojej drogi, a głupotą głupich jest oszustwo.

⁹ Głupcy szydzą z grzechu, a u prawych jest przychylność.

¹⁰ Serce zna własną gorycz, a obcy nie wtrąca się w jego radość.

¹¹ Dom niegodziwych będzie zgładzony, a mieszkanie prawych zakwitnie.

¹² Jest droga, która człowiekowi wydaje się słuszna¹, lecz końcem jej jest droga do śmierci.

1. Prz 12,15; 16,25; 30,12; Ga 6,3.

¹³ Nawet w śmiechu serce boleje, a końcem takiej wesołości jest smutek.

¹⁴ Serce odstępcy nasyci się jego drogami, a dobry człowiek – swoimi.

¹⁵ Prosty wierzy każdemu słowu, a roztropny zważa na swoje kroki¹.

1. Dz 17,11; 1Tes 5,21; 1J 4,1.

¹⁶ Mądry boi się i odwraca się od zła, ale głupi w swym szaleństwie jest pewny siebie.

¹⁷ Człowiek porywczy popełnia głupstwa, a podstępny jest znienawidzony.

¹⁸ Prości ludzie dziedziczą głupotę, a roztropni są koronowani wiedzą.

¹⁹ Źli kłaniają się przed dobrymi, a niegodziwi u bram sprawiedliwego.

²⁰ Ubogi jest znienawidzony nawet przez swego bliźniego, a bogaty ma wielu przyjaciół.

²¹ Kto gardzi swym bliźnim, ten grzeszy, a kto lituje się nad ubogimi, jest błogosławiony.

²² Czyż nie błądzą ci, którzy obmyślają zło? Ale miłosierdzie i prawda¹ są z tymi, którzy obmyślają dobro.

1. Prz 3,3; 16,6; Ps 85,10.

²³ Każda praca przynosi pożytek, a puste słowa prowadzą do nędzy.

²⁴ Koroną mądrych jest ich bogactwo, ale głupota głupich pozostaje głupotą.

²⁵ Prawdomówny świadek ocala dusze, a fałszywy mówi kłamstwa¹.

1. Prz 14,5.

²⁶ W bojaźni Pana jest mocne zaufanie, a jego synowie będą mieć ucieczkę.

²⁷ Bojaźń Pana jest źródłem życia¹, by uniknąć sideł śmierci.

1. Prz 1,7; 8,13; 15,33; Ps 19,9; 111,10.

²⁸ Liczny lud to chwała króla, a brak ludu to zguba władcy.

²⁹ Nieskory do gniewu jest bardzo roztropny¹, lecz porywczy wywyższa głupotę.

1. Prz 16,32; Jk 1,19.

³⁰ Zdrowe serce jest życiem ciała, a zazdrość jest zgnilizną kości.

³¹ Kto gnębi ubogiego, uwłacza jego Stwórcy¹, a czci go ten, kto lituje się nad ubogim.

1. Prz 17,5.

³² Niegodziwy zostaje wygnany z powodu swojego zła, a sprawiedliwy ma nadzieję nawet w czasie swojej śmierci.

³³ Mądrość spoczywa w sercu rozumnego, a co jest w sercu głupich, wychodzi na jaw.

³⁴ Sprawiedliwość wywyższa naród¹, a grzech jest hańbą narodów.

1. Pwt 4,6-8; 28,1.

³⁵ Król jest przychylny dla roztropnego sługi, lecz gniewa się na tego, który przynosi hańbę.

Rozdział 15

¹ Łagodna odpowiedź uśmierza zapalczywość¹, a przykre słowa wzniecają gniew².

1. Prz 25,15; Sdz 8,1-3.
2. 1Sm 25,10; 1Krl 12,13.

² Język mądrych zdobi wiedzę, ale usta głupich tryskają głupotą.

³ Oczy Pana są na każdym miejscu, upatrują złych i dobrych¹.

1. Prz 25,1; Rdz 6,5; 2Krn 16,9; Hbr 4,13.

⁴ Zdrowy język jest drzewem życia¹, a jego przewrotność jest zniszczeniem dla ducha.

1. Prz 3,18; 11,30.

⁵ Głupi gardzi pouczeniem swego ojca, a kto przyjmuje upomnienia, jest roztropny.

⁶ W domu sprawiedliwego jest wielki dostatek, a w dochodach niegodziwego jest zamieszanie.

⁷ Wargi mądrych szerzą wiedzę, a serce głupich nie.

⁸ Ofiara niegodziwych budzi odrazę¹ w Panu, a modlitwa prawych mu się podoba².

1. Prz 21,27; 28,9.
2. Prz 15,29.

⁹ Droga niegodziwego wzbudza odrazę w Panu, a miłuje on tego, kto podąża za sprawiedliwością.

¹⁰ Sroga kara należy się temu, kto zbacza z drogi, a kto nienawidzi upomnień, umrze.

¹¹ Piekło i zatracenie są przed Panem¹; o ileż bardziej serca synów ludzkich.

1. Prz 27,20; Hi 26,6; Ps 9,17; 55,15.

¹² Szyderca nie miłuje tego, który go strofuje, ani nie pójdzie do mądrych.

¹³ Radosne serce rozwesela twarz¹, ale gdy smutek w sercu, duch jest przygnębiony.

1. Prz 17,22; 18,14.

¹⁴ Serce rozumne szuka wiedzy, a usta głupich karmią się głupotą.

¹⁵ Wszystkie dni strapionego są złe, ale kto jest wesołego serca, ma nieustanną ucztę.

¹⁶ Lepiej mieć mało z bojaźnią Pana niż wielki skarb z kłopotem¹.

1. Prz 16,8; 28,6.

¹⁷ Lepsza jest potrawa z jarzyn, gdzie miłość, niż tuczny wół, gdzie panuje nienawiść¹.

1. Prz 17,1; 21,19.

¹⁸ Człowiek gniewny wszczyna kłótnie, a nieskory do gniewu łagodzi spory.

¹⁹ Droga leniwego jest jak płot cierniowy, a ścieżka prawych jest wyrównana.

²⁰ Mądry syn jest radością ojca, a człowiek głupi gardzi własną matką.

²¹ Głupota jest radością dla nierozumnego, a człowiek roztropny postępuje uczciwie.

²² Gdzie nie ma rady, nie udają się zamysły; powiodą się zaś przy mnóstwie doradców.

²³ Człowiek cieszy się z odpowiedzi swoich ust, a słowo powiedziane we właściwym czasie jakże jest dobre!

²⁴ Droga życia dla mądrego jest w górze¹, aby uniknął głębokiego piekła.

1. Flp 3,20; Kol 3,1-2.

²⁵ Pan zniszczy dom pysznych, a utwierdzi granicę wdowy.

²⁶ Myśli złego budzą odrazę w Panu¹, a słowa czystych są przyjemne.

1. Prz 6,16; Mt 15,19.

²⁷ Kto jest chciwy zysku¹, ściąga kłopoty na własny dom, a kto nienawidzi darów, będzie żył.

1. 1Tm 6,10.

²⁸ Serce sprawiedliwego rozmyśla nad odpowiedzią¹, a usta niegodziwych tryskają złymi rzeczami.

1. 1P 3,15.

²⁹ Pan jest daleko od niegodziwych, ale wysłuchuje modlitwy sprawiedliwych¹.

1. Ps 34,15-16.

³⁰ Światło oczu rozwesela serce, a dobra wieść tuczy kości.

³¹ Ucho, które słucha upomnienia życia, będzie mieszkać pośród mądrych.

³² Kto odrzuca karność, gardzi własną duszą, a kto przyjmuje upomnienie, nabiera rozumu.

³³ Bojaźń Pana jest pouczeniem w mądrości¹, a pokora poprzedza chwałę.

1. Prz 1,7; Hi 28,28.

Rozdział 16

¹ W człowieku są zamysły serca, ale odpowiedź języka jest od Pana.

² Wszystkie drogi człowieka są czyste w jego oczach¹, ale Pan waży duchy.

1. Prz 16,25; 21,2; 30,12.

³ Powierz Panu swe dzieła¹, a twoje zamysły będą utwierdzone.

1. Ps 37,4-5.

⁴ Pan uczynił wszystko dla samego siebie¹, nawet niegodziwego na dzień zła.

1. Iz 43,7; Obj 4,11.

⁵ Każdy, który jest wyniosłego serca¹, budzi odrazę w Panu; choć weźmie innych do pomocy, nie uniknie kary.

1. Prz 8,13; Jk 4,6.

⁶ Dzięki miłosierdziu i prawdzie¹ oczyszcza się nieprawość, a w bojaźni Pana oddalamy się od zła.

1. Prz 3,3; Ps 85,10.

⁷ Gdy drogi człowieka podobają się Panu, to godzi z nim nawet jego nieprzyjaciół.

⁸ Lepiej mieć mało ze sprawiedliwością¹ niż wiele dochodów nieprawnych.

1. Prz 15,16; Ps 37,16; 1Tm 6,6-10.

⁹ Serce człowieka obmyśla swe drogi, ale Pan kieruje jego krokami¹.

1. Prz 20,24; Ps 37,23; Jr 10,23.

¹⁰ Wyrok Boży jest na wargach króla; jego usta nie błądzą w sądzie.

¹¹ Sprawiedliwa waga i szale należą do Pana i wszystkie odważniki w worku są jego dziełem.

¹² Popełnienie niegodziwości budzi odrazę w królach, bo sprawiedliwością tron jest umocniony.

¹³ Wargi sprawiedliwe są rozkoszą królów, kochają oni tego, który mówi to, co słuszne.

¹⁴ Gniew króla jest posłańcem śmierci, ale mądry człowiek przebłaga go.

¹⁵ W jasności twarzy króla jest życie, a jego przychylność jest jak obłok z późnym deszczem.

¹⁶ O wiele lepiej jest nabyć mądrość niż złoto; a nabyć rozum lepiej niż srebro¹.

1. Prz 4,5; Prz 8,10-11.

¹⁷ Droga prawych to odstąpić od zła; kto strzeże swojej drogi, strzeże swej duszy.

¹⁸ Pycha poprzedza zgubę, a wyniosły duch – upadek¹.

1. Prz 18,12; Est 3,5; 6,6; Iz 2,11.

¹⁹ Lepiej być uniżonego ducha z pokornymi, niż dzielić łup z pysznymi.

²⁰ Kto zważa na słowo¹, znajdzie dobro, a kto ufa Panu, jest błogosławiony.

1. lub prowadzi sprawę mądrze; 2Kor 4,2.

²¹ Kto jest mądrego serca, zwie się rozumnym, a słodycz warg pomnaża wiedzę.

²² Rozum jest zdrojem życia dla tych, którzy go mają, a pouczenie głupich jest głupotą.

²³ Serce mądrego czyni jego usta roztropnymi i dodaje nauki jego wargom.

²⁴ Miłe słowa są jak plaster miodu, słodycz dla duszy i lekarstwo dla kości.

²⁵ Jest droga, która wydaje się człowiekowi słuszna¹, ale jej końcem jest droga do śmierci.

1. Prz 14,12.

²⁶ Robotnik pracuje dla siebie, bo usta pobudzają go do tego.

²⁷ Człowiek nikczemny wykopuje zło, a na jego wargach jakby ogień płonący.

²⁸ Człowiek przewrotny rozsiewa spory, a plotkarz rozdziela przyjaciół¹.

1. Prz 17,9.

²⁹ Człowiek gwałtowny zwabia swego bliźniego i wprowadza go na drogę niedobrą.

³⁰ Mruga swymi oczami, by knuć podstępy; rusza wargami i popełnia zło.

³¹ Siwa głowa jest koroną chwały¹, zdobywa się ją na drodze sprawiedliwości.

1. Prz 20,29; Kpł 19,32.

³² Lepszy jest nieskory do gniewu niż mocarz, a kto panuje nad swym duchem, jest lepszy niż ten, kto zdobywa miasto.

³³ Losy wrzuca się w zanadrze¹, ale całe rozstrzygnięcie ich zależy od Pana.

1. Joz 18,10.

Rozdział 17

¹ Lepszy jest kęs suchego chleba, a przy tym spokój, niż dom pełen bydła ofiarnego z kłótnią.

² Sługa roztropny będzie panował nad synem, który przynosi hańbę, i wraz z jego braćmi będzie miał udział w dziedzictwie.

³ Tygiel dla srebra, piec dla złota, ale serca bada Pan¹.

1. Ps 66,10; 1P 1,7.

⁴ Zły zważa na wargi fałszywe, a kłamca słucha przewrotnego języka.

⁵ Kto naśmiewa się z ubogiego, uwłacza jego Stwórcy¹, a kto się cieszy z nieszczęścia, nie uniknie kary.

1. Prz 14,31.

⁶ Koroną starców są synowie synów¹, a chlubą synów są ich ojcowie.

1. Ps 127,3-5; 128,3-6.

⁷ Poważna mowa nie przystoi głupiemu, tym mniej kłamliwe usta dostojnikowi.

⁸ Dar jest jak drogocenny kamień w oczach tego, kto go posiada; gdziekolwiek z nim zmierza, ma powodzenie.

⁹ Kto kryje grzech, szuka miłości¹, a kto wyjawia sprawę, rozdziela przyjaciół.

1. Prz 10,12; 1P 4,8.

¹⁰ Nagana lepiej działa na rozumnego niż sto razów na głupiego.

¹¹ Zły szuka jedynie buntu; dlatego zostanie wysłany przeciw niemu okrutny posłaniec.

¹² Lepiej człowiekowi spotkać się z niedźwiedzicą, której zabrano młode, niż z głupim w jego głupocie.

¹³ Kto odpłaca złem za dobro¹, temu zło z domu nie ustąpi.

1. Ps 109,4-5; Jr 18,20; Rz 12,17; 1Tes 5,15; 1P 3,9.

¹⁴ Kto zaczyna kłótnię, jest jak ten, co puszcza wodę; dlatego zaniechaj sporu, zanim wybuchnie.

¹⁵ Kto usprawiedliwia niegodziwego i kto potępia sprawiedliwego¹, obaj budzą odrazę w Panu².

1. Prz 24,23-24; Wj 23,7; Iz 5,23.
2. Prz 6,16; 11,1.

¹⁶ Na cóż w ręku głupiego pieniądze, by zdobyć mądrość, skoro nie ma rozumu?

¹⁷ Przyjaciel kocha w każdym czasie¹, a brat rodzi się w nieszczęściu.

1. Prz 18,24; J 15,13-14.

¹⁸ Nierozumny człowiek daje porękę i ręczy na oczach przyjaciela.

¹⁹ Kto kocha grzech, kocha spór, a kto podwyższa swoją bramę, szuka zagłady.

²⁰ Przewrotny w sercu nie znajduje dobra, a kto ma przewrotny język, wpadnie w zło.

²¹ Kto spłodzi głupca, zrobi to na swój smutek, a ojciec głupiego nie doznaje radości.

²² Wesołe serce działa dobrze jak lekarstwo¹, a przygnębiony duch wysusza kości.

1. Prz 12,25; 15,13.

²³ Niegodziwy bierze dar z zanadrza¹, aby wypaczać ścieżki sądu.

1. Prz 23,8.

²⁴ Mądrość jest przed obliczem rozumnego, a oczy głupca są aż na krańcu ziemi.

²⁵ Głupi syn jest zmartwieniem dla ojca i goryczą dla rodzicielki¹.

1. Prz 10,1; 15,20.

²⁶ Zaprawdę to niedobrze wymierzyć karę sprawiedliwemu ani bić władców za prawość.

²⁷ Kto ma wiedzę, powściąga swoje słowa¹, człowiek roztropny jest zacnego ducha.

1. Prz 10,19; Jk 1,19.

²⁸ Nawet głupi, gdy milczy, uchodzi za mądrego, a kto zamyka swoje wargi – za rozumnego.

Rozdział 18

¹ Samolub szuka tego, co mu się podoba, i wtrąca się w każdą sprawę.

² Głupi nie ma upodobania w rozumie, lecz w tym, co serce mu objawia.

³ Gdy przychodzi niegodziwy¹, przychodzi też pogarda, a z hańbą urąganie.

1. Prz 11,2.

⁴ Słowa ust człowieka są jak głębokie wody, a źródło mądrości jak płynący potok.

⁵ Niedobrze przez wzgląd na osobę niegodziwą krzywdzić sprawiedliwego w sądzie.

⁶ Wargi głupiego wchodzą w spór, a jego usta wołają o razy.

⁷ Usta głupiego są jego zgubą, a jego wargi sidłem jego duszy.

⁸ Słowa plotkarza są jak rany i przenikają do głębi wnętrzności¹.

1. Prz 26,22.

⁹ Kto jest niedbały w pracy, jest bratem marnotrawcy.

¹⁰ Imię Pana¹ jest potężną wieżą, sprawiedliwy ucieka do niej i jest bezpieczny.

1. Ps 116,13; 148,13; Rz 10,9-13; Kol 3,17; 1J 5,13.

¹¹ Zamożność bogacza jest jego warownym miastem i jak wysoki mur w jego wyobrażeniu.

¹² Przed upadkiem serce człowieka¹ jest wyniosłe, a chwałę poprzedza pokora².

1. Prz 16,18.
2. Prz 15,33; Łk 14,11.

¹³ Kto odpowiada, zanim wysłucha, ujawnia głupotę i ściąga na siebie hańbę.

¹⁴ Duch człowieka zniesie jego chorobę, ale któż zniesie strapionego ducha?

¹⁵ Serce rozumnego zdobywa wiedzę, a ucho mądrych szuka wiedzy.

¹⁶ Dar człowieka toruje mu drogę i prowadzi go przed wielkich.

¹⁷ Ten, który jest pierwszy w swojej sprawie, zdaje się sprawiedliwy, ale przychodzi jego bliźni i sprawdza go.

¹⁸ Los kładzie kres sporom¹ i rozstrzyga między możnymi.

1. Prz 16,33.

¹⁹ Brat obrażony¹ trudniejszy do zdobycia niż warowne miasto, a spory są jak rygle w zamku.

1. Rdz 4,5; Dz 15,39.

²⁰ Owocem swoich ust nasyci człowiek swoje wnętrze, nasyci się plonem swych warg.

²¹ Śmierć i życie są w mocy języka¹, a kto go miłuje, spożyje jego owoc.

1. Mt 12,37; Ef 4,29; Kol 4,6; Tt 1,10-11; Jk 3,6-9.

²² Kto znalazł żonę¹, znalazł coś dobrego i dostąpił łaski od Pana.

1. Prz 12,4; 19,14; 31,10; 1Kor 7,2.

²³ Ubogi prosi pokornie, ale bogaty odpowiada surowo.

²⁴ Człowiek, który ma przyjaciół¹, musi obchodzić się z nimi po przyjacielsku, a jest przyjaciel, który przylgnie bardziej niż brat.

1. Prz 17,17; J 15,14-15.

Rozdział 19

¹ Lepszy jest ubogi, który postępuje uczciwie¹, niż człowiek o przewrotnych wargach, który jest głupcem.

1. 1Krl 9,4; Hi 2,9; Ps 25,21.

² Nie jest też dobrze, by dusza nie miała wiedzy, a kto jest prędkich nóg, grzeszy.

³ Głupota człowieka wypacza jego drogę, a jego serce zapala się gniewem przeciwko Panu.

⁴ Bogactwo przyciąga wielu przyjaciół, ale ubogi zostaje odłączony od przyjaciela¹.

1. Prz 14,20.

⁵ Fałszywy świadek nie uniknie kary¹, a kto mówi kłamstwa, nie ujdzie.

1. w. 9; Pwt 19,16-21.

⁶ Wielu uprasza o przychylność dostojnika i każdy jest przyjacielem człowieka hojnego¹.

1. Prz 17,8; 18,16.

⁷ Wszyscy bracia ubogiego nienawidzą go, tym bardziej oddalają się od niego jego przyjaciele; ściga ich słowami, ale ich nie ma.

⁸ Kto zdobywa rozum, miłuje swoją duszę, a kto strzeże roztropności, znajdzie dobro.

⁹ Fałszywy świadek nie uniknie kary, a kto mówi kłamstwa, zginie.

¹⁰ Głupiemu nie przystoi życie w rozkoszach, tym mniej słudze panować nad książętami.

¹¹ Roztropność człowieka powściąga jego gniew¹, a jego chwałą jest darować wykroczenie².

1. Prz 14,29; Jk 1,19.
2. Rz 12,18-21; Ef 4,32; 1P 4,8.

¹² Gniew króla jest jak ryk lwa, a jego przychylność jak rosa na trawie.

¹³ Głupi syn jest utrapieniem dla swego ojca¹, a kłótliwa żona jest jak nieustanne kapanie z dachu.

1. Prz 17,21.25.

¹⁴ Dom i bogactwo są dziedzictwem po ojcach, ale roztropna żona jest od Pana¹.

1. Prz 18,22.

¹⁵ Lenistwo pogrąża w twardym śnie, a leniwa dusza będzie cierpieć głód.

¹⁶ Kto przestrzega przykazania¹, zachowuje swoją duszę, ale kto gardzi swymi drogami, zginie².

1. Łk 11,28; J 14,15.21-23; 15,10.
2. Prz 13,13; 15,32.

¹⁷ Kto lituje się nad ubogim, pożycza Panu, a on mu odpłaci za jego dobrodziejstwo¹.

1. Prz 28,27; Kaz 11,1; Mt 10,42; 25,40.

¹⁸ Karz swego syna, dopóki jest nadzieja¹, i niech twoja dusza mu nie pobłaża z powodu jego płaczu.

1. Prz 13,24; Hbr 12,7-10.

¹⁹ Człowiek wielkiego gniewu poniesie karę, a jeśli go uwolnisz, znowu będziesz musiał to zrobić.

²⁰ Posłuchaj rady i przyjmij pouczenie, abyś był mądry u kresu swych dni.

²¹ Wiele jest zamysłów w sercu człowieka, ale rada Pana się ostoi¹.

1. Prz 16,1.9; Ps 33,10-11; Iz 14,26-27; Hbr 6,17-18.

²² Pragnienie człowieka to jego dobroczynność i lepszy jest ubogi niż kłamca.

²³ Bojaźń Pana prowadzi do życia¹, a kto ją ma, spocznie syty i nie nawiedzi go zło.

1. Prz 10,27; 14,27.

²⁴ Leniwy kryje swą rękę pod pachę i do ust jej nie podnosi.

²⁵ Uderz szydercę, a prosty będzie roztropniejszy¹; strofuj rozumnego, a pojmie wiedzę².

1. Prz 21,11.
2. Prz 17,10.

²⁶ Kto trwoni dobra ojca i wypędza matkę, ten jest synem, który przynosi wstyd i hańbę.

²⁷ Synu mój, przestań słuchać pouczeń, które cię odwodzą od słów rozumnych¹.

1. Prz 14,7; Pwt 13,1-3; 1J 4,1.

²⁸ Nikczemny świadek naśmiewa się z sądu, a usta niegodziwych pożerają nieprawość.

²⁹ Sądy są przygotowane dla szyderców, a razy na grzbiet głupców.

Rozdział 20

¹ Wino jest szydercą¹, mocny trunek – wrzaskliwy, a każdy, kto zostaje zwiedziony przez nie, jest niemądry.

1. Prz 23,29-35; Iz 28,7; Oz 4,11; Ef 5,18.

² Strach, który budzi król, jest jak ryk lwa¹; kto go rozgniewa, grzeszy przeciwko swojej duszy.

1. Prz 19,12.

³ Zaprzestać sporu jest zaszczytem dla człowieka, ale każdy głupiec się w niego wdaje.

⁴ Leniwy nie orze z powodu zimna; dlatego będzie żebrać we żniwa, ale nic nie otrzyma.

⁵ Rada w sercu człowieka jest jak głęboka woda, lecz człowiek roztropny zaczerpnie jej.

⁶ Większość ludzi przechwala się swoją dobrocią¹, ale wiernego człowieka któż znajdzie?

1. Prz 25,14; 27,2; Mt 6,2; Łk 18,11.

⁷ Sprawiedliwy postępuje uczciwie¹, błogosławione są po nim jego dzieci.

1. Prz 14,2; 19,1; 2Kor 1,12.

⁸ Król siedzący na swoim sędziowskim tronie rozprasza swoimi oczami wszelkie zło.

⁹ Któż może powiedzieć: Oczyściłem swoje serce, jestem czysty od swego grzechu¹?

1. 1Krl 8,46; Hi 14,4; Kaz 7,20; Jr 13,23; 1J 1,8-10.

¹⁰ Dwojakie odważniki i dwojaka miara – obydwa budzą odrazę w Panu¹.

1. w. 23; Prz 11,1; Pwt 25,13.

¹¹ Nawet dziecko poznaje się po uczynkach, czy jego czyn jest czysty i prawy.

¹² Ucho, które słyszy, i oko, które widzi, oba uczynił Pan.

¹³ Nie kochaj spania, byś nie zubożał; otwórz oczy, a nasycisz się chlebem.

¹⁴ To liche, to liche, mówi kupujący, ale chwali się, gdy odchodzi.

¹⁵ Istnieje złoto i obfitość pereł, ale wargi rozumne są kosztownym klejnotem.

¹⁶ Zabierz szatę tego, który ręczył za obcego, a od tego, który ręczył za cudzą kobietę, zabierz zastaw.

¹⁷ Chleb oszustwa smakuje człowiekowi¹, ale potem jego usta będą napełnione piaskiem.

1. Prz 9,17.

¹⁸ Zamysły są utwierdzone dzięki radzie¹, a wojnę prowadź z rozwagą.

1. Prz 15,22; 24,6.

¹⁹ Plotkarz zdradza tajemnice; dlatego nie zadawaj się z tym, który pochlebia wargami.

²⁰ Kto złorzeczy swemu ojcu albo matce, tego pochodnia zgaśnie w gęstych ciemnościach¹.

1. Prz 30,11; Wj 21,17; Mt 15,4.

²¹ Dziedzictwo prędko nabyte na początku nie będzie błogosławione na końcu¹.

1. Prz 28,20.22.

²² Nie mów: Odpłacę złem. Czekaj na Pana, a wybawi cię¹.

1. Prz 17,13; 24,29; Pwt 32,35; Rz 12,17-19; 1Tes 5,15; 1P 3,9.

²³ Dwojakie odważniki budzą odrazę w Panu, a fałszywa waga nie jest dobra.

²⁴ Od Pana pochodzą drogi człowieka; jakże może człowiek zrozumieć własną drogę¹?

1. Ps 37,23.

²⁵ Sidłem dla człowieka jest pożreć to, co święte, i zastanowić się dopiero po złożeniu ślubów.

²⁶ Mądry król rozprasza niegodziwych i wywiera na nich zemstę¹.

1. Hebr. koło sprowadza na nich

²⁷ Duch człowieka jest pochodnią Pana¹, która bada wszystkie skrytości wnętrza.

1. Hi 32,8; 1Kor 2,11.

²⁸ Miłosierdzie i prawda strzegą króla, a jego tron oparty jest na miłosierdziu.

²⁹ Chlubą młodzieńców jest ich siła, a ozdobą starców – sędziwość.

³⁰ Siność ran oczyszcza zło, a razy – głębię wnętrza.

Rozdział 21

¹ Serce króla jest w ręku Pana jak potoki wód; kieruje je, dokąd chce¹.

1. Ps 57,7; Dn 2,21.

² Wszelka droga człowieka jest słuszna w jego oczach¹, ale Pan waży serca².

1. Prz 12,15.
2. Prz 16,2.25; 30,12; Ga 6,3.

³ Czynienie sprawiedliwości i sądu bardziej się podobają Panu niż ofiara¹.

1. Prz 15,3; 1Sm 15,22; Iz 1,16-18; Oz 6,6; Mi 6,6-7; Mk 12,33.

⁴ Wyniosłe oczy, pyszne serce i praca¹ niegodziwych są grzechem².

1. BG oranie
2. Hi 4,8.

⁵ Myśli pracowitego przynoszą pewny dostatek, a myśli każdego spieszącego się – niedostatek.

⁶ Gromadzenie skarbów kłamliwym językiem jest przemijającą marnością tych, którzy szukają śmierci.

⁷ Grabież niegodziwych zniszczy ich, bo nie chcą czynić tego, co sprawiedliwe.

⁸ Droga człowieka jest przewrotna i obca, ale dzieło czystego jest prawe.

⁹ Lepiej mieszkać w kącie dachu niż z kłótliwą żoną w przestronnym domu.

¹⁰ Dusza niegodziwego pragnie zła, a jego bliźni nie znajduje łaski w jego oczach¹.

1. Jk 2,16.

¹¹ Gdy się karze szydercę, prosty mądrzeje, a gdy uczą mądrego, przyjmuje wiedzę.

¹² Sprawiedliwy zważa na dom niegodziwego, ale Bóg powala niegodziwych za ich nieprawość.

¹³ Kto zatyka swe ucho na wołanie ubogiego, ten sam będzie wołał, a nie zostanie wysłuchany¹.

1. Mt 18,30-35; Jk 2,13.

¹⁴ Potajemny dar łagodzi zapalczywość i upominek w zanadrzu uspokaja wielki gniew.

¹⁵ Radością jest dla sprawiedliwego czynić sąd, a na czyniących nieprawość¹ przyjdzie zniszczenie.

1. Prz 6,8; Hi 31,3; Łk 13,27.

¹⁶ Człowiek, który zbacza z drogi mądrości, odpocznie w zgromadzeniu umarłych.

¹⁷ Kto kocha zabawę, zubożeje, a kto kocha wino i olejek, nie wzbogaci się.

¹⁸ Niegodziwy będzie okupem¹ za sprawiedliwego, a przewrotny – za prawych.

1. Iz 43,3-4.

¹⁹ Lepiej mieszkać na pustyni niż z kłótliwą i gniewliwą żoną.

²⁰ Pożądany skarb i olej są w mieszkaniu mądrego, ale głupiec je trwoni.

²¹ Kto podąża za sprawiedliwością¹ i miłosierdziem, znajduje życie, sprawiedliwość i chwałę.

1. Prz 15,9; Mt 5,6.

²² Mądry wdziera się do miasta mocarzy i burzy potęgę ich ufności.

²³ Kto strzeże swoich ust i języka¹, strzeże swojej duszy przed utrapieniem.

1. Prz 12,13; 13,3; 18,21; Jk 3,2-13.

²⁴ Hardy i pyszny szyderca – oto imię tego, kto działa w pysznym gniewie.

²⁵ Pragnienie leniwego zabija go, bo jego ręce nie chcą pracować.

²⁶ Przez cały dzień pożąda on zachłannie, a sprawiedliwy daje i nie szczędzi.

²⁷ Ofiara niegodziwych budzi odrazę¹, a cóż dopiero, gdy ją w niegodziwości ofiarują.

1. Prz 15,8.

²⁸ Fałszywy świadek zginie, lecz kto słucha, będzie mówił nieustannie.

²⁹ Niegodziwy ma upór na twarzy, ale prawy wytycza swoją drogę.

³⁰ Nie ma mądrości ani rozumu, ani rady przeciwko Panu.

³¹ Konia przygotowują na dzień bitwy, ale wybawienie zależy od Pana.

Rozdział 22

¹ Cenniejsze jest dobre imię¹ niż wielkie bogactwa, a przychylność lepsza niż srebro i złoto.

1. Kaz 7,1.

² Bogaty i ubogi spotykają się¹, Pan jest stwórcą obydwu.

1. Prz 29,13; Ps 49,2; Łk 16,19-20.

³ Roztropny dostrzega zło¹ i ukrywa się, ale prości idą dalej i ponoszą karę.

1. Prz 27,2.

⁴ Owocem pokory i bojaźni Pana¹ jest bogactwo, chwała i życie.

1. Iz 33,6.

⁵ Ciernie i sidła są na drodze przewrotnego; kto strzeże swej duszy, trzyma się z dala od nich.

⁶ Pouczaj dziecko¹ w drodze, którą ma iść, a gdy się zestarzeje, nie odstąpi od niej.

1. Pwt 6,7; Ef 6,4; 2Tm 3,15.

⁷ Bogaty panuje nad ubogimi, a ten, co pożycza, jest sługą tego, który mu pożycza.

⁸ Kto sieje nieprawość, będzie żąć cierpienie¹, a rózga jego gniewu przepadnie.

1. Hi 4,8; Oz 8,7; 10,13; Ga 6,7-8.

⁹ Kto ma dobrotliwe oko, będzie błogosławiony¹, bo dzieli się swym chlebem z ubogim.

1. Prz 11,25; 2Kor 9,6.

¹⁰ Wyrzuć szydercę, a ustanie spór, owszem, zakończy się kłótnia i zniewaga.

¹¹ Kto kocha czystość serca, tego wdzięk warg sprawi, że król będzie jego przyjacielem.

¹² Oczy Pana strzegą wiedzy, a on obala słowa przewrotnego.

¹³ Leniwy mówi: Lew jest na dworze, będę zabity na środku ulicy.

¹⁴ Usta obcych kobiet są głębokim dołem; wpadnie tam ten, na kogo Pan się gniewa.

¹⁵ Głupota jest przywiązana do serca dziecka, ale rózga¹ karności wypędzi ją z niego.

1. Prz 13,24; 19,18; 23,13; 29,15.17; Hbr 12,10.

¹⁶ Kto ciemięży ubogiego, aby przysporzyć sobie bogactwa, i kto daje bogatemu, pewnie zubożeje.

¹⁷ Nadstaw ucha i słuchaj słów mędrców, i skłoń swe serce do mojej wiedzy;

¹⁸ Bo to miło, jeśli zachowasz je w swoim sercu, będą razem ułożone na wargach.

¹⁹ Oznajmiłem to dzisiaj właśnie tobie, abyś pokładał ufność w Panu¹.

1. Prz 3,5; Jr 17,7.

²⁰ Czy nie napisałem ci znamienitych rzeczy zawierających rady i wiedzę;

²¹ Aby dać ci poznać pewność słów prawdy¹; abyś umiał odpowiedzieć słowami prawdy tym, którzy do ciebie posyłają²?

1. Łk 1,3-4; J 20,31.
2. 1P 3,15.

²² Nie okradaj nędzarza, ponieważ jest ubogi, ani nie uciskaj w bramie biednego.

²³ Pan bowiem będzie bronił ich sprawy i wydrze duszę tym, którzy im wydzierają.

²⁴ Nie przyjaźnij się z człowiekiem gniewliwym i nie obcuj z człowiekiem porywczym.

²⁵ Byś nie przywykł do jego dróg i nie zastawił sideł na swą duszę.

²⁶ Nie bądź z tych, którzy dają porękę, ani z tych, którzy ręczą za długi;

²⁷ Jeśli nie masz czym zapłacić, dlaczego miałby ktoś zabrać spod ciebie posłanie?

²⁸ Nie przesuwaj dawnej granicy¹, którą ustalili twoi ojcowie.

1. Prz 23,10; Pwt 27,17.

²⁹ Widzisz człowieka pilnego w swoich sprawach? On będzie stał przed królami, nie będzie stał przed podłymi.

Rozdział 23

¹ Gdy usiądziesz do posiłku z władcą, zważaj pilnie, co jest przed tobą;

² I przyłóż nóż do gardła, jeśli jesteś łakomy.

³ Nie pragnij jego przysmaków, bo to pokarm zwodniczy.

⁴ Nie zabiegaj o bogactwo¹, porzuć swoją mądrość.

1. Prz 28,20; Mt 6,33; J 6,27; 1Tm 6,8-10.

⁵ Czy obrócisz swoje oczy na to, co jest niczym? Bo bogactwa robią sobie skrzydła i ulatują do nieba jak orzeł.

⁶ Nie jedz chleba człowieka, który ma złe oko¹, ani nie pożądaj jego przysmaków.

1. BG zazdrosnego; Prz 28,22; Pwt 15,9; Mt 6,23; 20,25; Mk 7,22.

⁷ Bo jak myśli w swym sercu, taki on jest. Jedz i pij – mówi do ciebie, ale jego serce nie jest z tobą.

⁸ Kęs, który zjadłeś, zwrócisz i utracisz swoje wdzięczne słowa.

⁹ Nie mów do uszu głupca¹, bo wzgardzi mądrością twoich słów.

1. Prz 9,8; 26,4.

¹⁰ Nie przesuwaj dawnej granicy¹ i nie wchodź na pole sierot.

1. Prz 22,28; Pwt 19,14.

¹¹ Bo ich obrońca jest mocny, przeprowadzi ich sprawę przeciwko tobie.

¹² Nakłoń swoje serce na pouczenie¹, a swe uszy na słowa rozumne.

1. Prz 2,2.

¹³ Nie szczędź dziecku karcenia, bo jeśli je bijesz rózgą, nie umrze¹.

1. Prz 23,24; 19,18.

¹⁴ Będziesz je bił rózgą, a jego duszę ocalisz od piekła¹.

1. Prz 22,15; Mt 18,9; 1Kor 11,32.

¹⁵ Synu mój, jeśli twoje serce będzie mądre, moje serce będzie się radowało, właśnie moje;

¹⁶ I moje nerki będą się weselić, gdy twoje usta będą mówiły to, co jest prawe.

¹⁷ Niech twoje serce nie zazdrości grzesznikom¹, lecz każdego dnia postępuj w bojaźni Pana;

1. Prz 3,31; 24,1.

¹⁸ Bo koniec jest pewny i twoja nadzieja nie będzie zawiedziona.

¹⁹ Słuchaj, synu mój, i bądź mądry, i skieruj swoje serce na drogę.

²⁰ Nie bywaj wśród pijaków ani wśród obżerających się mięsem¹;

1. Prz 20,1; Iz 5,22; Łk 24,31; Rz 13,13; 1Kor 5,9-11; 2Kor 6,17; Ef 5,18.

²¹ Bo pijak i żarłok zubożeją, a ospały będzie chodził w łachmanach.

²² Słuchaj ojca, który cię spłodził, a nie gardź matką, gdy się zestarzeje.

²³ Kupuj prawdę¹ i nie sprzedawaj jej; kupuj mądrość, karność i rozum.

1. Ps 119,142; J 8,32; 14,6; 17,17; 1J 5,6.

²⁴ Ojciec sprawiedliwego będzie się wielce radował, a kto spłodzi mądrego, będzie się z niego cieszył.

²⁵ Niech się weseli twój ojciec i matka i niech się raduje ta, która cię rodziła.

²⁶ Synu mój, daj mi swoje serce, a niech twoje oczy strzegą moich dróg.

²⁷ Bo nierządnica¹ jest głębokim dołem, a cudza kobieta jest ciasną studnią.

1. Kpł 21,9; Pwt 23,17; Iz 57,3.

²⁸ Ona też czyha jak zbój i pomnaża przewrotnych wśród ludzi.

²⁹ U kogo biada? U kogo żal? U kogo kłótnie? U kogo szemranie? Kto ma rany bez powodu? Kto ma zaczerwienione oczy?

³⁰ Ci, którzy przesiadują przy winie¹; ci, którzy idą szukać zmieszanego wina.

1. Prz 20,1; Ef 5,18.

³¹ Nie patrz na wino, gdy się czerwieni; gdy wydaje łunę swą w kielichu, a samo się przesuwa.

³² Na koniec ugryzie jak wąż i ukąsi jak żmija;

³³ Twoje oczy będą patrzeć na cudze kobiety, a twoje serce będzie mówiło rzeczy przewrotne;

³⁴ I będziesz jak ten, który leży na środku morza, i jak ten, który śpi na szczycie masztu;

³⁵ Powiesz: Bili mnie, a nie bolało, uderzyli mnie, a nic nie czułem. Gdy się obudzę, znów go poszukam.

Rozdział 24

¹ Nie zazdrość złym ludziom¹ ani nie pragnij z nimi przebywać;

1. w. 19; Prz 23,17; Ps 37,1; 73,3.

² Ich serce bowiem obmyśla przemoc, a ich wargi mówią o krzywdzie.

³ Dom buduje się mądrością¹, a umacnia się rozumem.

1. Prz 9,1; Mt 7,24.

⁴ Dzięki wiedzy komory będą napełnione wszelkimi kosztownymi i przyjemnymi bogactwami.

⁵ Mądry człowiek jest silny, a mąż, który ma wiedzę, dodaje siły.

⁶ Bo dzięki mądrej radzie poprowadzisz wojnę¹, a mnóstwo doradców da ci wybawienie.

1. Prz 20,18.

⁷ Mądrość jest dla głupca zbyt wzniosła¹; nie otwiera ust swoich w bramie.

1. Prz 14,6.

⁸ Kto knuje zło¹, będzie zwany złośliwym.

1. Rz 1,30.

⁹ Obmyślanie głupoty¹ jest grzechem², a szyderca budzi odrazę w ludziach.

1. Prz 23,7.
2. Rz 14,23; Jk 4,17; 1J 5,17.

¹⁰ Jeśli w dniu ucisku ustaniesz, twoja siła jest słaba.

¹¹ Jeśli odmówisz ratunku prowadzonym na śmierć¹ i tym, którzy idą na stracenie;

1. Ez 3,18; 1Kor 15,24; 1J 3,17.

¹² Jeśli powiesz: Nie wiedzieliśmy o tym; czy ten, który waży serca, nie rozumie? A ten, który strzeże twojej duszy, nie pozna? I czy nie odda człowiekowi według jego uczynków¹?

1. Ps 62,12; Mt 16,27; Rz 2,6; Obj 20,12; 22,12.

¹³ Synu mój, jedz miód, bo jest dobry, i plaster miodu słodki dla twojego podniebienia.

¹⁴ Tak będzie poznanie mądrości dla twojej duszy; jeśli ją znajdziesz, będzie nagroda, a twoja nadzieja nie będzie zawiedziona.

¹⁵ Nie czyhaj, niegodziwcze, przed mieszkaniem sprawiedliwego, nie burz miejsca jego odpoczynku;

¹⁶ Bo sprawiedliwy upada siedem razy, jednak znowu powstaje¹; a niegodziwi popadną w nieszczęście.

1. Hi 5,19; Ps 34,19; 37,24; Mi 7,8.

¹⁷ Nie ciesz się, gdy twój nieprzyjaciel upadnie¹, i niech twoje serce się nie raduje, gdy się potknie;

1. Prz 17,5; Sdz 16,25; Hi 31,29; Ab 1,12.

¹⁸ Aby Pan tego nie widział i nie uznał za zło, i nie odwrócił od niego swojego gniewu.

¹⁹ Nie gniewaj się z powodu złoczyńców ani nie zazdrość niegodziwym¹;

1. w. 1.

²⁰ Bo zły nie otrzyma nagrody, pochodnia niegodziwych zostanie zgaszona.

²¹ Synu mój, bój się Pana i króla¹, a nie przestawaj z chwiejnymi²;

1. Rz 13,1-7; 1P 2,13-15.
2. Ef 4,14; Jk 1,6-8.

²² Bo ich nieszczęście nastąpi nagle, a któż zna upadek obydwóch?

²³ I to też należy do mądrych. Niedobrze jest mieć wzgląd na osobę w sądzie¹.

1. Prz 18,5; Pwt 1,17; 1P 1,17.

²⁴ Kto mówi niegodziwemu: Jesteś sprawiedliwy, tego będą ludzie przeklinać, a narody będą się nim brzydzić¹.

1. Prz 17,25; Iz 5,20.

²⁵ A ci, którzy go strofują, będą szczęśliwi i przyjdzie na nich obfite błogosławieństwo.

²⁶ Pocałują wargi tego, który daje słuszną odpowiedź.

²⁷ Przygotuj swoją pracę na zewnątrz, a wykonuj ją na swoim polu, a potem buduj swój dom.

²⁸ Nie bądź bez powodu świadkiem przeciw swemu bliźniemu ani nie oszukuj swymi wargami.

²⁹ Nie mów: Zrobię mu, jak on mi zrobił, oddam temu człowiekowi według jego uczynku¹.

1. Prz 20,22; Mt 7,12; Rz 12,17-21; 1Tes 5,15.

³⁰ Szedłem koło pola leniwego i koło winnicy nierozumnego;

³¹ A oto wszystko zarosło cierniem, pokrzywy pokryły wszystko, a kamienny mur był zburzony.

³² Spojrzałem i rozważałem w sercu; obejrzałem i wyciągnąłem naukę.

³³ Trochę snu, trochę drzemania, trochę założenia rąk, by odpocząć;

³⁴ A twoje ubóstwo przyjdzie jak podróżny¹, a niedostatek – jak mąż uzbrojony.

1. Prz 13,4.

Rozdział 25

¹ To również są przysłowia Salomona¹, które przepisali mężowie Ezechiasza, króla Judy.

1. Prz 1,1; 10,1.

² Chwałą Boga jest sprawę taić¹, ale chwałą królów – dociekać sprawy.

1. Pwt 29,29; Rz 11,33.

³ Wysokość niebios i głębia ziemi, i serca królów są niezbadane.

⁴ Usuń żużel ze srebra, a wyjdzie naczynie¹ dla złotnika.

1. 2Tm 2,20-21; 1P 1,7.

⁵ Usuń niegodziwego sprzed króla, a jego tron umocni się w sprawiedliwości.

⁶ Nie wywyższaj się przed królem i nie stawaj na miejscu wielkich;

⁷ Bo lepiej, żeby ci powiedziano: Podejdź tu, niż żeby cię poniżono przed księciem¹, którego twoje oczy widziały.

1. Prz 27,2; Łk 14,8-10.

⁸ Nie spiesz się do kłótni, bo na końcu nie będziesz wiedział, co zrobić, gdy cię zawstydzi twój bliźni.

⁹ Załatw sprawę ze swoim bliźnim¹ i nie zdradzaj tajemnicy drugiemu;

1. Mt 5,23-25; 18,5; 1Kor 6,6.

¹⁰ By ten, który słucha, nie zawstydził cię, a twoja niesława nie przylgnęła do ciebie.

¹¹ Odpowiednio wypowiedziane słowo¹ jest jak złote jabłko w srebrnych rzeźbach.

1. Prz 15,23; Iz 50,4.

¹² Jak złoty kolczyk i klejnot ze szczerego złota tak jest dla uszu posłusznego ten, który mądrze strofuje.

¹³ Czym chłód śniegu w czasie żniwa, tym wierny posłaniec dla tych, którzy go posyłają, bo pokrzepia dusze swych panów.

¹⁴ Człowiek, który się chlubi zmyślonym darem, jest jak chmury i wiatr bez deszczu¹.

1. 1P 2,17; Jud 1,12.

¹⁵ Cierpliwością można przekonać władcę¹, a łagodny język łamie kości².

1. Łk 18,1-7.
2. Prz 15,1.

¹⁶ Czy znalazłeś miód? Zjedz tyle, ile trzeba, byś objadłszy się, nie zwrócił go.

¹⁷ Oddal nogę od domu bliźniego, by nie miał cię dość i cię nie znienawidził.

¹⁸ Kto mówi fałszywe świadectwo przeciw swemu bliźniemu, jest młotem i mieczem, i ostrą strzałą.

¹⁹ Ufność w człowieka niewiernego w dniu ucisku jest jak złamany ząb i zwichnięta noga.

²⁰ Jak ten, kto zabiera odzienie w czasie zimy i jak ocet na saletrze taki jest ten, kto śpiewa pieśni smutnemu sercu¹.

1. Dn 6,18; Rz 12,15.

²¹ Jeśli twój nieprzyjaciel jest głodny, nakarm go chlebem, a jeśli jest spragniony, napój go wodą¹;

1. Wj 23,4-5; Mt 5,44; Łk 10,33-36; Rz 12,20-21.

²² Bo zgarniesz rozżarzone węgle na jego głowę, a Pan cię nagrodzi.

²³ Jak północny wiatr przepędza deszcz, tak gniewna twarz przepędza plotkarski język.

²⁴ Lepiej mieszkać w kącie pod dachem niż z kłótliwą żoną w przestronnym domu.

²⁵ Jak zimna woda dla pragnącej duszy, tak dobra wieść z dalekiej ziemi.

²⁶ Jak zmącone źródło i zepsuty zdrój, tak sprawiedliwy, który upada przed niegodziwym.

²⁷ Niedobrze jest jeść za dużo miodu, a szukanie własnej chwały nie jest chwałą.

²⁸ Człowiek, który nie panuje nad swoim duchem, jest jak miasto zburzone i bez muru¹.

1. Prz 16,32.

Rozdział 26

¹ Jak śnieg w lecie i jak deszcz we żniwa, tak głupiemu nie przystoi chwała.

² Jak ptak się tuła i jak jaskółka lata, tak nie przyjdzie niezasłużone przekleństwo.

³ Bicz na konia, wędzidło na osła, a kij na grzbiet głupiego.

⁴ Nie odpowiadaj głupiemu według jego głupoty¹, abyś i ty nie był do niego podobny.

1. 2Tm 2,14.

⁵ Odpowiedz głupiemu według jego głupoty¹, aby nie był mądry we własnych oczach.

1. Iz 5,21; Mt 16,1-4; Tt 1,13.

⁶ Kto powierza głupiemu posłannictwo, odcina sobie nogi i pije na własną szkodę.

⁷ Jak nierówne są nogi chromego, tak przysłowie w ustach głupich¹.

1. Prz 26,9.

⁸ Jaki jest ten, kto przywiązuje kamień do procy, taki ten, kto oddaje cześć głupiemu.

⁹ Jak cierń wbija się w rękę pijaka, tak przysłowie w ustach głupców.

¹⁰ Wielki Bóg¹ stworzył wszystko² i odpłaca głupiemu, odpłaca również przestępcom³.

1. Pwt 10,17; Ps 95,3; Tt 2,13.
2. Rdz 1,1; 2,7; J 1,3.
3. Ps 62,12; Rz 2,6.

¹¹ Jak pies powraca do swoich wymiocin, tak głupi powtarza swoją głupotę¹.

1. 2P 2,22.

¹² Widzisz człowieka, co mądry w swoich oczach¹? Więcej nadziei dla głupca niż dla niego.

1. Prz 26,16; 28,11; Łk 18,11; Rz 12,16.

¹³ Leniwy mówi: Lew na drodze, lew na ulicach¹.

1. Prz 22,13.

¹⁴ Jak drzwi się obracają na swoich zawiasach, tak leniwy na swoim łóżku.

¹⁵ Leniwy kryje rękę pod pachę, a ciężko mu ją podnosić do ust¹.

1. Prz 19,24.

¹⁶ Leniwy uważa się za mądrzejszego niż siedmiu odpowiadających rozsądnie.

¹⁷ Kto przechodzi i wtrąca się w cudzy spór, jest jak ten, który łapie psa za uszy.

¹⁸ Jak szalony wypuszcza iskry, strzały i śmierć;

¹⁹ Taki jest każdy, kto zwodzi swego bliźniego i mówi: Czy nie żartowałem¹?

1. Prz 10,23; 14,9; Ef 5,4; 2P 2,13.

²⁰ Gdy nie ma drew, ogień gaśnie; tak gdy nie ma plotkarza, ustaje spór.

²¹ Jak węgiel dla żaru i drwa do ognia, tak kłótliwy człowiek do wzniecenia sporu¹.

1. Prz 10,13; 15,18; 29,22.

²² Słowa plotkarzy są jak rany; przenikają do głębi wnętrzności.

²³ Palące wargi i złe serce są jak gliniana skorupa pokryta żużlem srebrnym.

²⁴ Ten, kto nienawidzi, udaje wargami, lecz w sercu knuje podstęp.

²⁵ Gdy mówi miłym głosem, nie wierz mu, bo siedem obrzydliwości ma w swoim sercu.

²⁶ Nienawiść człowieka bywa pokryta podstępem, ale jego niegodziwość będzie odkryta na zgromadzeniu.

²⁷ Kto kopie dół, wpadnie w niego; kto kamień toczy, na niego się on obróci¹.

1. Prz 28,10; Est 7,10; Ps 7,15-16; 57,6.

²⁸ Kłamliwy język nienawidzi tych, których uciska, a usta pochlebcze prowadzą do zguby.

Rozdział 27

¹ Nie chlub się dniem jutrzejszym¹, bo nie wiesz, co dzień przyniesie.

1. Łk 12,19-20; 2Kor 6,2; Jk 4,13-14.

² Niech inny cię chwali, a nie twoje usta; ktoś obcy, a nie twoje wargi¹.

1. Prz 25,27; 2Kor 10,12.18.

³ Ciężki jest kamień i piasek waży, ale gniew głupca cięższy od obu.

⁴ Okrutny jest gniew i straszliwa zapalczywość¹, lecz któż się ostoi przed zazdrością?

1. Jk 1,19-21.

⁵ Lepsza jest jawna nagana niż skryta miłość¹.

1. Prz 28,23; Mt 18,13; Ga 2,14; 1Tm 5,20.

⁶ Rany przyjaciela są wierne, ale pocałunki wroga są zwodnicze.

⁷ Dusza nasycona podepcze plaster miodu, a dla głodnej duszy wszystko, co gorzkie, jest słodkie.

⁸ Jak ptak odlatuje od swego gniazda, tak człowiek odchodzi od swego miejsca.

⁹ Maść i kadzidło radują serce, tak słodycz przyjaciela dzięki radzie od serca.

¹⁰ Nie opuszczaj swego przyjaciela ani przyjaciela twego ojca, a w dniu twego nieszczęścia nie wchodź do domu twego brata, bo lepszy jest sąsiad bliski niż brat daleki¹.

1. Prz 17,17.

¹¹ Bądź mądrym, synu mój, rozwesel moje serce, abym mógł odpowiedzieć temu, który mi urąga.

¹² Roztropny dostrzega zło i ukrywa się, a prości idą dalej i ponoszą karę.

¹³ Zabierz szatę temu, kto ręczył za obcego, i od tego, który ręczył za cudzą kobietę, weź zastaw.

¹⁴ Kto wczesnym rankiem błogosławi swemu przyjacielowi donośnym głosem, temu będzie to poczytane za przekleństwo.

¹⁵ Nieustające kapanie w dniu rzęsistego deszczu i kłótliwa żona są sobie podobne¹;

1. Prz 19,13.

¹⁶ Kto ją ukrywa, ukrywa wiatr i w prawej ręce wonny olejek, który sam siebie wydaje.

¹⁷ Żelazo ostrzy się żelazem, tak człowiek zaostrza oblicze swego przyjaciela.

¹⁸ Kto strzeże drzewa figowego, spożyje jego owoc¹; tak kto posługuje swemu panu, dozna czci².

1. 1Kor 9,17.13.
2. J 12,26; 1P 2,18-21.

¹⁹ Jak w wodzie odbija się twarz, tak w sercu człowieka – człowiek.

²⁰ Piekło i zatracenie¹ są nienasycone, tak oczy człowieka są niesyte.

1. Prz 15,11; 30,15-16; Ha 2,5.

²¹ Czym dla srebra jest tygiel, a dla złota piec, tym dla człowieka pochwała.

²² Choćbyś zmiażdżył głupca w moździerzu tłuczkiem razem z ziarnami, nie opuści go głupota.

²³ Doglądaj pilnie swego dobytku i troszcz się o swe stada.

²⁴ Bo bogactwo¹ nie trwa na wieki ani korona przez wszystkie pokolenia.

1. Prz 23,5; Jk 1,10.

²⁵ Trawa wyrasta, pojawia się zieleń, z gór zioła zbierają.

²⁶ Owce są na twoje szaty, a kozły są zapłatą za pole.

²⁷ I dosyć mleka koziego na pokarm dla ciebie, na wyżywienie twego domu i na utrzymanie twoich służebnic.

Rozdział 28

¹ Niegodziwi uciekają, choć nikt ich nie goni¹, ale sprawiedliwi są dzielni jak lew².

1. Kpł 26,17.36; Ps 53,5.
2. Dz 4,13; 14,3.

² Z powodu grzechu ziemi wielu jest jej władców, ale dzięki człowiekowi roztropnemu i rozumnemu będzie trwała.

³ Ubogi człowiek, który gnębi biednych¹, jest jak gwałtowny deszcz, po którym nie ma chleba.

1. Mt 18,28.

⁴ Ci, którzy odstępują od prawa, chwalą niegodziwych¹, lecz ci, którzy przestrzegają prawa, zwalczają ich².

1. Ps 10,3.
2. Ef 5,11; 1Tes 2,2.

⁵ Źli ludzie nie rozumieją sądu, ale ci, którzy szukają Pana, rozumieją wszystko¹.

1. 1Kor 2,13-15; 1J 2,20.27.

⁶ Lepszy jest ubogi, który postępuje uczciwie, niż człowiek przewrotny w swych drogach, chociaż jest bogaty.

⁷ Kto przestrzega prawa, jest rozumnym synem, a towarzysz rozwiązłych hańbi swego ojca.

⁸ Kto pomnaża swój majątek lichwą i odsetkami, zbiera go dla tego, kto zlituje się nad ubogimi.

⁹ Kto odwraca swe ucho, aby nie słyszeć prawa¹, nawet jego modlitwa budzi odrazę².

1. Za 7,11-13.
2. Ps 66,18.

¹⁰ Kto sprowadza prawych na złą drogę, sam wpadnie we własny dół, ale nienaganni odziedziczą dobro.

¹¹ Bogacz jest mądry w swoich oczach, ale rozumny biedak go bada.

¹² Gdy sprawiedliwi się radują, jest wielka chwała, a gdy niegodziwi powstają, człowiek się kryje.

¹³ Kto ukrywa swe grzechy, nie będzie miał szczęścia, ale kto je wyznaje i porzuca, dostąpi miłosierdzia¹.

1. Prz 10,12; 17,9; Ps 32,3-5; 1J 1,9.

¹⁴ Błogosławiony człowiek, który się zawsze boi, ale kto zatwardza swoje serce, wpada w nieszczęście.

¹⁵ Jak lew ryczący i zgłodniały niedźwiedź, tak niegodziwy władca panujący nad ubogim ludem.

¹⁶ Władca bezrozumny jest wielkim ciemięzcą, a kto nienawidzi chciwości, przedłuży swoje dni.

¹⁷ Człowiek, który przeleje krew ludzką¹, ucieknie aż do dołu; niech nikt go nie zatrzymuje².

1. Rdz 9,6; Wj 21,14.
2. Lb 35,14-34; Mt 27,4-5.

¹⁸ Kto postępuje uczciwie¹, będzie wybawiony, a przewrotny na swoich drogach nagle upadnie.

1. Prz 10,9; 11,3.

¹⁹ Kto uprawia swoją ziemię, nasyci się chlebem, a kto naśladuje próżniaków, nasyci się nędzą.

²⁰ Wierny człowiek¹ będzie opływał w błogosławieństwa, a kto chce się szybko wzbogacić, nie będzie bez winy.

1. Prz 20,6.

²¹ Niedobrze jest mieć wzgląd na osobę, bo dla kęsa chleba niejeden popełni przestępstwo.

²² Kto chce szybko się wzbogacić, ma złe oko¹, a nie wie, że przyjdzie na niego bieda.

1. Prz 23,6; Pwt 15,9; Mt 7,22.

²³ Kto strofuje człowieka, znajdzie potem więcej przychylności niż ten, który pochlebia językiem¹.

1. Prz 27,5; Mt 18,15.

²⁴ Kto kradnie ojcu lub matce i mówi: To nie grzech, jest towarzyszem zbójcy¹.

1. Mt 15,4-6.

²⁵ Człowiek wyniosły wszczyna spór, ale kto pokłada ufność w Panu, będzie nasycony.

²⁶ Kto ufa własnemu sercu¹, jest głupi, a kto mądrze postępuje, będzie ocalony.

1. Prz 3,5; Jr 17,9.

²⁷ Kto daje ubogiemu, nie zazna braku, a na tego, kto odwraca swe oczy od niego, spadnie wiele przekleństw.

²⁸ Gdy niegodziwi powstają, ludzie się kryją, ale gdy giną, sprawiedliwi się mnożą.

Rozdział 29

¹ Człowiek, który czyni twardym swój kark mimo częstych nagan, zostanie nagle zniszczony i pozbawiony ratunku¹.

1. Prz 1,24-31; Za 7,11-14.

² Gdy sprawiedliwi są u władzy, lud się weseli¹, a gdy panują niegodziwi, lud wzdycha.

1. Prz 11,10; 28,12.

³ Kto miłuje mądrość, raduje swego ojca¹, a kto zadaje się z nierządnicami, trwoni majątek.

1. Prz 10,1.

⁴ Król utwierdza ziemię sądem, ale kto przyjmuje dary, burzy ją.

⁵ Człowiek, który pochlebia swemu bliźniemu, rozciąga sieć przed jego nogami.

⁶ Grzech złego człowieka jest jego sidłem¹, ale sprawiedliwy śpiewa i weseli się.

1. Prz 12,13.

⁷ Sprawiedliwy zważa na sprawę ubogich, a niegodziwemu nie zależy na jej poznawaniu.

⁸ Szydercy prowadzą miasto w sidła, ale mądrzy odwracają gniew.

⁹ Jeśli mądry człowiek spiera się z głupim, czy się gniewa, czy się śmieje, nie ma pokoju¹.

1. Prz 26,4.

¹⁰ Krwiożercy nienawidzą prawego¹, ale sprawiedliwi szukają jego duszy.

1. Rdz 4,5-8; 1J 3,12.

¹¹ Głupi ujawnia cały swój umysł, a mądry zachowuje go na później¹.

1. Sdz 16,17; Mi 7,5.

¹² Jeśli władca słucha kłamstw, to wszyscy jego słudzy są niegodziwi.

¹³ Ubogi i zdzierca spotykają się, a Pan obu oświeca oczy.

¹⁴ Tron króla, który sądzi ubogich według prawdy, będzie umocniony na wieki.

¹⁵ Rózga i upomnienia dają mądrość¹, a samowolne dziecko przynosi wstyd swojej matce.

1. w. 17; Prz 22,6.15; 23,13-14; Hbr 12,11.

¹⁶ Gdy niegodziwi się mnożą, to mnoży się i przestępstwo, lecz sprawiedliwi ujrzą ich upadek¹.

1. Ps 37,34; 91,8; 92,11; Obj 18,20.

¹⁷ Karć swego syna¹, a da ci odpocząć i przyniesie rozkosz twojej duszy.

1. w. 15; Prz 13,24; 19,18.

¹⁸ Gdy nie ma proroctwa¹, lud ginie, a kto przestrzega prawa, jest błogosławiony.

1. 1Sm 3,1; Am 8,11-12; Rz 10,13-15.

¹⁹ Sługi nie poprawi się słowami, bo choć rozumie, jednak nie odpowiada.

²⁰ Widzisz człowieka, który jest pochopny w swoich słowach? Więcej nadziei dla głupca niż dla niego¹.

1. w. 11; Prz 26,12; Kaz 5,2; Jk 1,19.

²¹ Kto czule wychowuje sługę od młodości, na ostatek będzie go miał za syna.

²² Człowiek gniewliwy wszczyna spór, a człowiek porywczy mnoży grzechy.

²³ Pycha człowieka poniża go¹, ale pokorny w duchu dostąpi chwały.

1. Prz 16,18; 18,12.

²⁴ Wspólnik złodzieja nienawidzi swojej duszy; słyszy przekleństwa, a nie wydaje go.

²⁵ Strach przed człowiekiem zastawia sidła¹, ale kto ufa Panu, będzie bezpieczny².

1. Rdz 12,11-13; 20,11; Ps 56,11.
2. Prz 30,5; Ps 118,8.

²⁶ Wielu zabiega o względy władcy, ale sąd każdego człowieka pochodzi od Pana¹.

1. Kaz 12,14; Rz 2,1-3; 14,12.

²⁷ Bezbożny budzi odrazę w sprawiedliwych, a kto postępuje uczciwie, budzi odrazę w niegodziwych¹.

1. Ps 119,115; J 15,17-23.

Rozdział 30

¹ Słowa Agura, syna Jake, proroctwo¹ tego człowieka do Itiela, do Itiela i Ukala.

1. Prz 31,1.

² Zaprawdę jestem najgłupszym z ludzi i nie mam ludzkiego rozumu.

³ Ani nie nauczyłem się mądrości, ani nie mam wiedzy o tym, co święty¹.

1. Prz 9,10.

⁴ Któż wstąpił do nieba i zstąpił¹? Któż zebrał wiatr w swoje garście? Któż zgarnął wody do swej szaty²? Któż utwierdził wszystkie krańce ziemi³? Jakie jest jego imię? A jakie jest imię jego syna⁴? Czy wiesz?

1. Pwt 30,12; J 3,13; Rz 10,6.
2. Iz 50,2.
3. Hi 38,4.
4. Mt 11,27.

⁵ Każde słowo Boga jest czyste¹; on jest tarczą dla tych, którzy mu ufają.

1. Ps 12,6; 119,140.

⁶ Nie dodawaj nic do jego słów¹, aby cię nie strofował i abyś nie okazał się kłamcą.

1. Pwt 4,2; Obj 22,18.

⁷ Proszę cię o dwie rzeczy; nie odmawiaj mi ich, zanim umrę.

⁸ Oddal ode mnie marność i słowo kłamliwe; nie dawaj mi ani ubóstwa, ani bogactwa; żyw mnie odpowiednim dla mnie pokarmem;

⁹ Abym będąc syty, nie zaparł się ciebie i nie mówił: Kim jest Pan¹? Albo zubożawszy, nie kradł i nie brał imienia mego Boga nadaremnie².

1. Pwt 8,10-14; Oz 13,6.
2. Wj 20,7; Mt 26,72.

¹⁰ Nie oczerniaj sługi przed jego panem, aby ci nie złorzeczył i byś nie okazał się winny.

¹¹ Jest pokolenie, które złorzeczy swemu ojcu i nie błogosławi swojej matce.

¹² Jest pokolenie, które we własnych oczach jest czyste¹, lecz nie jest obmyte ze swego plugastwa.

1. Prz 21,2; Ps 36,2; Łk 16,15; Tt 1,16.

¹³ Jest pokolenie, którego oczy są wyniosłe i powieki wzniesione.

¹⁴ Jest pokolenie, którego zęby są jak miecze, a zęby trzonowe jak noże, by pożreć ubogich na ziemi i nędzarzy spośród ludzi.

¹⁵ Pijawka ma dwie córki, które mówią: Daj, daj. Trzy są rzeczy, które nie mogą się nasycić; cztery, które nie mówią: Dość.

¹⁶ Grób¹, niepłodne łono, ziemia niesyta wody i ogień, który nie mówi: Dość.

1. Prz 27,20.

¹⁷ Oko, które wyśmiewa ojca i gardzi posłuszeństwem matce, wydziobią kruki nad potokami i wyjedzą orlęta¹.

1. Prz 20,20.

¹⁸ Trzy są rzeczy dla mnie zbyt zdumiewające, czterech nie znam:

¹⁹ Drogi orła w powietrzu, drogi węża na skale, drogi okrętu na środku morza i drogi mężczyzny z młodą kobietą.

²⁰ Taka jest droga kobiety cudzołożnej: je i obciera swoje usta, i mówi: Nie zrobiłam nic złego¹.

1. Prz 17,15; Iz 5,20; Ml 3,15.

²¹ Pod trzema rzeczami drży ziemia, czterech nie może znieść:

²² Sługi, kiedy panuje, głupca, kiedy syci się chlebem;

²³ Obmierzłej kobiety, kiedy wychodzi za mąż, i służącej, kiedy dziedziczy po swojej pani.

²⁴ Cztery są rzeczy najmniejsze na ziemi, jednak mędrsze nad mędrców:

²⁵ Mrówki¹, lud słaby, a jednak w lecie przygotowują pokarm;

1. Prz 6,6.

²⁶ Króliki, lud słaby, a jednak budują swój dom w skale;

²⁷ Szarańcze nie mają króla, a jednak wszystkie wyruszają chmarą;

²⁸ Pająk pracuje rękoma, a bywa w pałacach królewskich.

²⁹ Trzy są rzeczy, które poruszają się wspaniale, cztery kroczą dostojnie:

³⁰ Lew, najsilniejszy wśród zwierząt, który przed nikim nie ustępuje;

³¹ Chart¹ i kozioł, i król, przeciw któremu nikt nie powstaje.

1. BG Koń na biodrach przepasany

³² Jeśli głupio postąpiłeś, wynosząc się, albo jeśli pomyślałeś źle, połóż rękę na ustach¹.

1. Hi 21,5; 40,4.

³³ Jak ubijanie mleka daje masło i wycieranie nosa wywołuje krew, tak kto wzbudza gniew, wszczyna kłótnię.

Rozdział 31

¹ Słowa króla Lemuela, proroctwo, którego nauczyła go jego matka¹.

1. Prz 1,8; 2Tm 3,15.

² Cóż, synu mój? Cóż, synu mojego łona? I cóż, synu moich ślubów?

³ Nie oddawaj kobietom swej siły ani twoich dróg temu, co prowadzi do zguby królów.

⁴ Nie królom, o Lemuelu, nie królom wypada pić wina¹ i nie książętom bawić się mocnym napojem;

1. Prz 20,1; Kpł 10,9-10; Kaz 10,17.

⁵ By pijąc, nie zapomnieli praw i nie wypaczyli sprawy wszystkich ludzi uciśnionych.

⁶ Dajcie mocny napój ginącym, a wino strapionym na duchu¹.

1. Ps 104,15; 1Tm 5,23.

⁷ Niech się napiją i zapomną o swoim ubóstwie, i niech nie pamiętają więcej swego utrapienia.

⁸ Otwórz swe usta dla niemych w sprawie wszystkich osądzonych na śmierć.

⁹ Otwórz swe usta, sądź sprawiedliwie¹ i broń sprawy ubogiego i nędzarza.

1. Prz 16,12; Kpł 19,5; Pwt 1,16.

¹⁰ Któż znajdzie kobietę cnotliwą¹? Jej wartość przewyższa perły.

1. Prz 12,4; 18,22; Rt 3,11.

¹¹ Serce męża¹ jej ufa i zysku mu nie zabraknie.

1. 1P 3,1-7.

¹² Dobro mu będzie wyświadczać, a nie zło, po wszystkie dni swego życia.

¹³ Szuka wełny i lnu i chętnie pracuje swymi rękami.

¹⁴ Podobna jest do okrętów handlowych; przywozi żywność z daleka.

¹⁵ Wstaje, gdy jeszcze jest noc, i daje pokarm swoim domownikom¹ i odpowiednią porcję swym służącym.

1. Rz 12,11; Łk 12,42.

¹⁶ Myśli o polu i kupuje je; z zarobku swych rąk sadzi winnice.

¹⁷ Przepasuje swe biodra siłą i umacnia swoje ramiona.

¹⁸ Dostrzega, że jej dorobek jest dobry, a jej pochodnia w nocy nie gaśnie.

¹⁹ Wyciąga ręce po kądziel, a dłonią chwyta wrzeciono.

²⁰ Otwiera dłoń przed ubogim i wyciąga swe ręce do nędzarza¹.

1. Ef 4,28.

²¹ Nie boi się śniegu dla swych domowników, bo wszyscy jej domownicy są ubrani w szkarłat.

²² Robi sobie kobierce; jej ubiór jest z jedwabiu i purpury.

²³ Jej mąż jest znany¹ w bramach, gdy siedzi wśród starszyzny ziemi.

1. Prz 12,4.

²⁴ Wyrabia płótno i sprzedaje je, dostarcza pasy kupcowi.

²⁵ Siła i godność są jej strojem; będzie się cieszyła jeszcze w przyszłości.

²⁶ Otwiera swe usta mądrze i na jej języku jest prawo miłosierdzia.

²⁷ Dogląda spraw swego domu¹ i nie je chleba próżniactwa.

1. Prz 14,1; 1Tes 4,1; Tt 2,4.

²⁸ Jej dzieci powstają i błogosławią jej, mąż także ją chwali¹:

1. 1P 3,7.

²⁹ Wiele kobiet poczynało sobie cnotliwie, ale ty przewyższasz je wszystkie.

³⁰ Wdzięk jest zwodniczy i piękność próżna, lecz kobieta, która się boi Pana, jest godna pochwały¹.

1. Prz 6,25; 11,22; Kaz 12,13; 1P 3,4.

³¹ Dajcie jej z owocu jej rąk i niech jej czyny¹ chwalą ją w bramach.

1. Ps 128,2; 1Tm 5,25; Hbr 6,10.