Rozdział 1

¹ Słowa Kaznodziei¹, syna Dawida, króla w Jerozolimie².

1. w. 12; Kaz 7,27; 12,8-10; Rz 10,14; 2P 2,5.
2. 1Krl 11,42; Prz 1,1.

² Marność nad marnościami¹ – mówi Kaznodzieja – marność nad marnościami. Wszystko jest marnością².

1. Kaz 12,8.
2. Kaz 2,17; 3,19; Ps 39,5; Rz 8,20.

³ Jaki pożytek¹ ma człowiek z całego swego trudu, który podejmuje pod słońcem²?

1. Kaz 3,9; Mk 8,36-37.
2. Kaz 9,13.

⁴ Jedno pokolenie przemija, drugie pokolenie przychodzi, lecz ziemia trwa na wieki¹.

1. Ps 104,5; 119,90.

⁵ Słońce wschodzi i słońce zachodzi, i spieszy do swego miejsca, z którego znów wschodzi.

⁶ Wiatr¹ idzie na południe i zawraca na północ, krąży nieustannie i znowu wraca na drogę swego krążenia.

1. J 3,8.

⁷ Wszystkie rzeki płyną do morza, lecz morze się nie przepełnia; do miejsca, z którego rzeki płyną, znowu wracają.

⁸ Wszystkie rzeczy są pełne trudu, a człowiek nie zdoła tego wyrazić. Oko nie nasyci¹ się patrzeniem ani ucho nie napełni się słuchaniem².

1. Prz 27,20.
2. Dz 17,21.

⁹ To, co było, jest tym, co będzie; a to, co się stało, jest tym, co się stanie¹. I nie ma nic nowego pod słońcem.

1. Kaz 3,15.

¹⁰ Czy jest coś, o czym można by powiedzieć: Patrz, to jest coś nowego? I to już było w dawnych czasach, które były przed nami.

¹¹ Nie ma pamięci o dawnych rzeczach; także o tych, które będą, nie będzie pamięci u tych, którzy potem nastaną.

¹² Ja, Kaznodzieja, byłem królem nad Izraelem w Jerozolimie¹.

1. 1Krl 4,1.

¹³ I przyłożyłem się w swoim sercu do tego, aby mądrością szukać wszystkiego i wybadać wszystko, co się dzieje pod niebem. To uciążliwe zadanie¹ Bóg dał synom ludzkim, aby się nim trudzili.

1. Kaz 3,10; Rdz 3,19.

¹⁴ Widziałem wszystkie sprawy, jakie się dzieją pod słońcem, a oto wszystko jest marnością i utrapieniem ducha¹.

1. Kaz 2,11.17.

¹⁵ Tego, co krzywe, nie da się wyprostować¹, a tego, czego brak, nie da się policzyć.

1. Kaz 7,13; Jr 13,23; Mt 6,27.

¹⁶ Tak więc pomyślałem w swoim sercu: Oto wzbogaciłem się i dano mi więcej mądrości niż wszystkim, którzy byli przede mną w Jerozolimie. I moje serce doświadczyło wielkiej mądrości i wiedzy.

¹⁷ I przyłożyłem się w swoim sercu¹ do tego, aby poznać mądrość, a także by poznać szaleństwo i głupotę. Ale poznałem, że i to jest utrapieniem ducha.

1. Kaz 7,25; 1Tes 5,21.

¹⁸ Gdzie bowiem jest wiele mądrości, tam jest wiele smutku. A kto przysparza wiedzy, przysparza i cierpienia.

Rozdział 2

¹ Powiedziałem w sercu: Niech¹ teraz doświadczę cię w radości, zażywaj więc przyjemności². Lecz to także jest marnością.

1. Jk 4,13; 5,1.
2. Łk 12,19.

² O śmiechu powiedziałem: To szaleństwo, a o radości: Co to daje?

³ Postanowiłem w sercu, że poddam swoje ciało winu – serce jednak kierowałem mądrością – i że będę się trzymać głupoty, aż zobaczę, co dla synów ludzkich jest dobrem spośród tego, co mają czynić pod niebem, przez wszystkie dni ich życia.

⁴ Dokonałem wielkich dzieł, zbudowałem sobie domy, zasadziłem sobie winnice.

⁵ Założyłem sobie ogrody i sady i posadziłem w nich wszelkiego rodzaju drzewa owocowe.

⁶ Zbudowałem też sobie stawy na wodę, by nawadniać nią las rosnących drzew.

⁷ Nabyłem sługi i służące, miałem też sługi urodzone w swoim domu. Posiadałem również stada wołów i trzody owiec większe niż wszyscy, którzy byli przede mną w Jerozolimie.

⁸ Zgromadziłem sobie srebro i złoto¹, i klejnoty królów i prowincji. Przygotowałem sobie śpiewaków i śpiewaczki, i inne rozkosze synów ludzkich oraz liczne instrumenty muzyczne.

1. 1Krl 9,28; 10,10.

⁹ I tak stałem się większy i możniejszy niż wszyscy¹, którzy byli przede mną w Jerozolimie. W dodatku moja mądrość pozostała przy mnie.

1. Kaz 1,16; 1Krl 3,12; 10,23; 1Krn 29,25.

¹⁰ Nie wzbraniałem swoim oczom niczego, czego pragnęły, nie odmawiałem swemu sercu żadnej uciechy; moje serce bowiem radowało się z całego mojego trudu. A to był mój dział za cały mój trud¹.

1. Kaz 3,22; 5,18.

¹¹ Następnie przyjrzałem się wszystkim dziełom, jakich dokonały moje ręce, i trudowi, jaki podjąłem dla ich wykonania, a oto wszystko to marność i utrapienie ducha¹ i nie ma żadnego pożytku pod słońcem.

1. Kaz 1,3.14.

¹² Odwróciłem się więc, aby przyjrzeć się mądrości, szaleństwu¹ i głupocie. Co bowiem może uczynić człowiek, który nastąpi po królu? To, co czynili już inni.

1. Kaz 1,17; 7,25.

¹³ I zobaczyłem, że mądrość jest pożyteczniejsza od głupoty, tak jak światło jest pożyteczniejsze od ciemności.

¹⁴ Mądry ma oczy w swojej głowie¹, głupi zaś chodzi w ciemności. A poznałem, że ten sam los spotyka wszystkich².

1. Kaz 8,1; Prz 17,24.
2. Kaz 9,2-3.

¹⁵ Dlatego powiedziałem w sercu: Los, który spotyka głupiego, spotka również mnie. Po co więc przewyższyłem go mądrością? Wtedy powiedziałem w sercu, że to także jest marnością.

¹⁶ Nie ma bowiem pamięci zarówno o mądrym, jak i o głupcu na wieki, gdyż to, co jest teraz, w najbliższych dniach pójdzie w niepamięć. A jak umiera¹ mądry? Tak jak głupi.

1. Hbr 9,27.

¹⁷ Dlatego obrzydło mi życie, gdyż przykre mi są wszystkie sprawy dokonane pod słońcem. Wszystko bowiem jest marnością i utrapieniem ducha.

¹⁸ Zbrzydł mi nawet cały mój trud, który podejmowałem pod słońcem, gdyż muszę go zostawić człowiekowi, który przyjdzie po mnie¹.

1. Ps 49,10.

¹⁹ A kto wie, czy będzie mądry, czy głupi? A jednak będzie władać całą moją pracą, w którą włożyłem swój trud i mądrość pod słońcem. Także i to jest marnością.

²⁰ Doszedłem więc do tego, że zwątpiłem w sercu w cały swój trud, jaki podjąłem pod słońcem.

²¹ Gdyż niejeden człowiek pracuje mądrze, umiejętnie i sprawiedliwie, a swój dział pozostawia innemu, który się nim nie trudził. Także i to jest marnością i wielkim złem.

²² Cóż bowiem ma człowiek z całej swojej pracy i z utrapienia swego serca, którymi się trudzi pod słońcem¹?

1. Kaz 1,3; 3,9.

²³ Bo wszystkie jego dni są cierpieniem, a jego zajęcie – smutkiem; nawet w nocy jego serce nie zaznaje spokoju. Także i to jest marnością.

²⁴ Nie ma nic lepszego dla człowieka, niż aby jadł i pił, i czynił dobrze swojej duszy przy swojej pracy. Zobaczyłem też, że pochodzi to z ręki Boga¹.

1. 1Sm 5,11; Hi 2,10; 19,21; 1P 5,6.

²⁵ Kto bowiem potrafi jeść i cieszyć się tym słuszniej niż ja?

²⁶ Bo człowiekowi, który mu się podoba, daje mądrość, wiedzę i radość¹. Ale grzesznikowi zadaje trud, aby zbierał i gromadził, i potem zostawił to temu, który się Bogu podoba². Także i to jest marnością i utrapieniem ducha.

1. Rdz 7,1; Łk 1,6.
2. Hi 27,16-17; Prz 28,8.

Rozdział 3

¹ Jest pora na wszystko i czas na każdą sprawę pod niebem¹.

1. Kaz 7,14; 2Krl 5,26; Prz 15,23; Mt 16,3.

² Jest czas rodzenia i czas umierania¹, czas sadzenia i czas wyrywania tego, co zasadzono;

1. Hbr 9,27.

³ Czas zabijania i czas leczenia, czas burzenia i czas budowania;

⁴ Czas płaczu i czas śmiechu, czas smutku i czas pląsów;

⁵ Czas rzucania kamieni i czas zbierania kamieni, czas uścisków i czas powstrzymywania się od uścisków¹;

1. 1Kor 7,5.

⁶ Czas szukania i czas tracenia, czas zachowania i czas wyrzucania;

⁷ Czas rozdzierania i czas zszywania, czas milczenia¹ i czas mówienia;

1. Iz 41,1; Am 5,23; 1Kor 14,28.34.

⁸ Czas miłowania i czas nienawiści¹, czas wojny i czas pokoju.

1. Łk 14,26.

⁹ Jaki pożytek ma ten, kto pracuje, z całego swego trudu¹?

1. Kaz 1,3; 2,22; Mt 16,26.

¹⁰ Widziałem pracę, którą Bóg dał synom ludzkim, aby się nią trudzili.

¹¹ Wszystko dobrze uczynił w swoim czasie. Włożył także świat w ich serca, mimo że człowiek nie zdoła pojąć dzieła, którego Bóg dokonuje¹ od początku do końca.

1. Hi 11,7; 37,23; Ps 104,24; Rz 11,33.

¹² Dlatego wiem, że dla nich nie ma nic lepszego nad to, by się radowali i czynili dobrze za swego życia.

¹³ Również i to, gdy każdy człowiek je i pije, i cieszy się dobrem całego swego trudu, jest darem Boga¹.

1. Kaz 5,19; J 4,10; Dz 8,20; Rz 6,23; Ef 2,8; 2Tm 1,6.

¹⁴ Wiem i to, że cokolwiek czyni Bóg, będzie trwać na wieki. Nie można do tego nic dodać ani z tego odjąć, a Bóg czyni to, aby ludzie się go bali.

¹⁵ To, co było, jest teraz, a to, co będzie, już było. Bóg bowiem żąda¹ tego, co przeminęło.

1. Pwt 18,19.

¹⁶ Widziałem jeszcze pod słońcem niegodziwość w miejscu sądu, a w miejscu sprawiedliwości – nieprawość.

¹⁷ I powiedziałem w sercu: Bóg osądzi zarówno sprawiedliwego, jak i niegodziwego¹, gdyż tam będzie czas na osądzenie każdego zamiaru i uczynku.

1. Mt 25,31-46; J 5,22-29; Dz 17,31; Rz 2,5-9; 2Kor 5,10; 1Tes 1,6-10; Obj 20,11-15.

¹⁸ Powiedziałem w sercu o sprawie synów ludzkich: Oby Bóg im pokazał, aby wiedzieli, że są tylko zwierzętami.

¹⁹ Bo jednakowy jest los synów ludzkich i los zwierząt¹. Jak umiera ten, tak umiera i tamto. Wszyscy mają jednakowe tchnienie, a nie ma człowiek przewagi nad zwierzęciem, gdyż wszystko jest marnością.

1. Kaz 2,16; Ps 49,12.20; Ps 73,22.

²⁰ Wszystko to idzie do jednego miejsca; wszystko jest z prochu i wszystko w proch się obraca¹.

1. Rdz 3,19; Hi 10,9; 34,15; Ps 104,29; Dn 12,2.

²¹ A któż wie, że duch synów ludzkich idzie w górę, a duch zwierzęcia zstępuje do ziemi?

²² Dlatego zobaczyłem, że nie ma nic lepszego nad to, żeby człowiek się radował ze swoich dzieł¹, gdyż to jest jego dział. Któż bowiem doprowadzi go do tego, aby poznał to, co ma być po nim?

1. Kaz 3,12; 5,19.

Rozdział 4

¹ Potem zwróciłem się w stronę wszystkich ucisków, jakie zdarzają się pod słońcem¹, i przyjrzałem się im. I oto widziałem łzy uciśnionych, a nie mieli pocieszyciela. Siła była w rękach ciemięzców, a tamci nie mieli pocieszyciela.

1. Kaz 3,16; 5,8.

² Dlatego chwaliłem umarłych, którzy już odeszli, bardziej niż żywych, którzy jeszcze żyją.

³ Nawet lepszy od nich obu jest ten, którego jeszcze nie było i który nie widział zła, jakie się dzieje pod słońcem¹.

1. Kaz 6,3-5; Hi 3,10-16; Jr 20,17-18; Łk 23,29.

⁴ Zobaczyłem też, że wszelka praca i każde dobre dzieło wywołują tylko zazdrość jednego wobec drugiego. Także i to jest marnością i utrapieniem ducha.

⁵ Głupi składa swoje ręce i zjada własne ciało¹.

1. Prz 11,17; Iz 58,7; Ef 5,29.

⁶ Lepsza jest pełna garść z pokojem niż obie pełne garści z trudem i utrapieniem ducha¹.

1. Prz 15,16-17; 16,8; 17,1.

⁷ Znowu obróciłem się i zobaczyłem kolejną marność pod słońcem.

⁸ Jest to człowiek samotny, bez towarzysza, nie ma ani syna, ani brata i nie ma końca wszelki jego trud, a jego oczy nie mogą nasycić się bogactwem. Nie myśli: Dla kogo ja pracuję i odmawiam dobra swojej duszy¹? Także i to jest marnością i ciężką udręką.

1. Ps 39,6; Łk 12,20.

⁹ Lepiej jest dwom niż jednemu¹, gdyż mają dobry pożytek ze swojej pracy.

1. Rdz 2,18; Mk 6,7.

¹⁰ Jeśli bowiem jeden upadnie, drugi podniesie swego towarzysza. Lecz biada samotnemu, gdy upadnie, bo nie ma drugiego, który by go podniósł.

¹¹ Także jeśli dwoje ludzi śpi razem, grzeją się wzajemnie. Ale jeden jakże się ogrzeje?

¹² A jeśli kto przemaga jednego, to dwaj stawią mu czoła, a potrójny sznur nie rozerwie się tak łatwo.

¹³ Lepszy jest chłopiec ubogi i mądry niż król stary i głupi¹, który nie potrafi już przyjmować napomnienia.

1. Prz 28,6.15.

¹⁴ Bo tamten wychodzi z więzienia, aby królować, a ten urodzony w swoim królestwie zubożeje.

¹⁵ Widziałem, jak wszyscy żyjący, którzy chodzą pod słońcem, przestawali z chłopcem, potomkiem, który miał wstąpić na miejsce tamtego.

¹⁶ Niezliczony jest cały lud, jaki żył przed nimi. Lecz następni nie będą się z niego cieszyć. A tak i to jest marność i utrapienie ducha.

Rozdział 5

¹ Pilnuj swoich kroków, gdy idziesz do domu Bożego¹, i bądź skłonny raczej ku temu, aby słuchać, niż dawać ofiarę głupich². Nie wiedzą oni bowiem, że źle czynią.

1. Rdz 28,16-17; Wj 3,5; Łk 6,4; 1Tm 3,15; Hbr 10,21; 1P 4,17.
2. 1Sm 15,22; Ps 50,8; Prz 15,8; Oz 6,6.

² Nie mów pochopnie i niech twoje serce nie wypowiada pospiesznie słów przed Bogiem. Bóg bowiem jest w niebie, a ty na ziemi. Niech więc niewiele będzie twoich słów¹.

1. Prz 10,19; Mt 6,7; Jk 3,2.

³ Bo z wielu zajęć przychodzi sen, a mowa głupca z wielu słów.

⁴ Gdy złożysz Bogu jakiś ślub, nie zwlekaj z jego wypełnieniem¹, gdyż w głupcach nie ma on upodobania. Cokolwiek ślubujesz, wypełnij.

1. Lb 30,2; Pwt 23,21-23; Ps 50,14; 76,11.

⁵ Lepiej jest nie ślubować, niż ślubować i tego nie wypełnić¹.

1. Prz 20,25; Dz 5,4.

⁶ Nie pozwól, by twoje usta przywiodły do grzechu twoje ciało i nie mów przed aniołem¹, że to był błąd. Dlaczego Bóg miałby się gniewać na twoje słowa i obrócić wniwecz dzieło twoich rąk?

1. 1Kor 11,10; 1Tm 5,21.

⁷ Gdzie bowiem jest wiele snów, tam też wiele słów i marności. Ale ty bój się Boga¹.

1. 1P 2,17.

⁸ Jeśli widzisz w prowincji ucisk ubogiego i wypaczanie sądu i sprawiedliwości, nie dziw się temu, gdyż ten, który jest wyższy od najwyższych, czuwa, a są wyżsi od nich.

⁹ Korzyści z ziemi służą wszystkim. Nawet królowi służy pole.

¹⁰ Kto kocha pieniądze, nie nasyci się pieniędzmi, a kto kocha bogactwa, nie będzie miał z nich pożytku. Także i to jest marnością.

¹¹ Gdy dobra się mnożą, mnożą się też ci, którzy je zjadają. Cóż więc za pożytek ma z tego właściciel? Jedynie to, że patrzy na nie swoimi oczami.

¹² Słodki jest sen robotnika, czy je mało, czy dużo, ale obfitość bogatego nie daje mu spać.

¹³ Jest ciężka bieda, którą widziałem pod słońcem: bogactwo przechowywane dla właściciela na jego własną szkodę.

¹⁴ Takie bogactwo bowiem przepada przez złe zajęcia. A syn, którego spłodzi, nie będzie miał nic w swoich rękach.

¹⁵ Jak wyszedł z łona swojej matki, tak też nagi wróci, jak przyszedł¹, i nie zabierze nic ze swojej pracy, co mógłby wziąć do ręki.

1. Hi 1,21; Ps 49,17; 1Tm 6,7.

¹⁶ Także i to jest ciężką niedolą, że jak przyszedł, tak odejdzie. Cóż więc za pożytek, że trudził się na wiatr?

¹⁷ Po wszystkie swoje dni jadał w ciemności, smutku, chorobie i gniewie.

¹⁸ Oto co zobaczyłem: rzecz dobra i piękna to jeść i pić, i cieszyć się dobrem ze wszelkiego swego trudu¹, który człowiek podejmuje pod słońcem po wszystkie dni swego życia, jakie dał mu Bóg. To bowiem jest jego działem.

1. Kaz 2,24; 3,12-13; 9,7; 11,9; 1Tm 6,17.

¹⁹ Dla każdego też człowieka, któremu Bóg dał majątek i bogactwo, i dał mu możliwość, by z nich korzystał i odbierał swój dział i radował się ze swojego trudu – to jest dar Boga¹.

1. Kaz 3,13; J 4,10; Dz 8,20; Rz 6,23; Ef 2,8.

²⁰ Nie będzie bowiem wiele pamiętał o dniach swego życia, gdyż Bóg go wysłuchuje, napełniając jego serce radością.

Rozdział 6

¹ Jest zło, które widziałem pod słońcem i które jest powszechne wśród ludzi:

² Gdy jakiemuś człowiekowi Bóg dał bogactwo, majątek i sławę, tak że nie brakuje jego duszy nic z tego, czegokolwiek by pragnął¹, jednak Bóg nie daje² mu możliwości spożywać tego, ale spożywa to obcy człowiek. Jest to marnością i ciężką niedolą.

1. Hi 21,9; Ps 17,14; 73,7.
2. Łk 12,20.

³ Choćby ktoś spłodził stu synów, żył wiele lat i dni jego lat się przedłużyły, a jego dusza nie była nasycona dobrem i nie miał nawet pogrzebu¹, powiadam: lepszy jest od niego martwy płód.

1. 2Krl 9,35; Iz 14,19-20; Jr 22,19.

⁴ Ten bowiem przychodzi w marności i odchodzi w ciemności, a jego imię zostaje okryte ciemnością.

⁵ Nie widział nawet słońca i nic nie wie. Ma on większy spokój niż tamten.

⁶ Bo choćby nawet żył przez dwa tysiące lat, nie zaznałby żadnego dobra. Czy wszyscy nie idą do jednego miejsca¹?

1. Kaz 3,20; 12,7; Hi 1,21; Hbr 9,27.

⁷ Wszelki trud człowieka jest dla jego ust, a jednak jego dusza nie może się nasycić¹.

1. Prz 16,26.

⁸ Czego więcej ma bowiem mądry od głupca? Albo czego więcej ma ubogi, który umie postępować wśród żyjących?

⁹ Lepsze jest to, co oczy widzą, niż ciągłe pragnienie. To również jest marnością i utrapieniem ducha.

¹⁰ Temu, kto jest¹, już nadano imię i wiadomo, że jest człowiekiem i że nie może się on spierać z mocniejszym od siebie².

1. Kaz 1,9; 3,15.
2. Hi 9,32; Iz 45,9; Jr 49,19.

¹¹ Ponieważ wiele jest rzeczy, które pomnażają marność, jaką z nich korzyść ma człowiek?

¹² Któż bowiem wie, co jest dobre dla człowieka w tym życiu po wszystkie dni jego marnego życia, które jak cień¹ przemijają? Albo kto oznajmi człowiekowi, co po nim będzie pod słońcem?

1. Ps 102,11; 109,23; 144,4; Jk 4,14.

Rozdział 7

¹ Lepsze jest dobre imię¹ niż wyborny olejek, a dzień śmierci niż dzień urodzenia.

1. Prz 15,30; 22,1; Flp 2,9.

² Lepiej iść do domu żałoby niż do domu wesela, gdyż w tamtym widzimy koniec każdego człowieka, a człowiek żyjący weźmie to sobie do serca.

³ Lepszy jest smutek niż śmiech, bo przez smutek twarzy serce szlachetnieje¹.

1. 2Kor 7,10.

⁴ Serce mądrych jest w domu żałoby, ale serce głupich w domu wesela.

⁵ Lepiej jest słuchać upomnień mądrego niż pieśni głupców¹.

1. Ps 141,5; Prz 13,13; 15,31-32.

⁶ Czym bowiem jest trzaskanie cierni pod kotłem, tym jest śmiech głupca. Także i to jest marnością.

⁷ Doprawdy, ucisk doprowadza mądrego do szaleństwa, a dar psuje serce¹.

1. Wj 23,8; Pwt 16,19.

⁸ Lepsze jest dokończenie sprawy niż jej początek. Lepszy jest człowiek cierpliwego ducha¹ niż człowiek wyniosłego ducha.

1. Prz 14,29.

⁹ Nie bądź w duchu skory do gniewu¹, gdyż gniew spoczywa w piersi głupich.

1. Prz 14,17; 16,32; Jk 1,19.

¹⁰ Nie mów: Jak to jest, że dawne dni były lepsze niż te obecne? Bo niemądrze byś o to pytał.

¹¹ Dobra jest mądrość przy dziedzictwie i jest pożyteczna dla tych, którzy widzą słońce.

¹² Mądrość bowiem jest osłoną, osłoną są też pieniądze; lecz korzyść z poznania jest taka: mądrość daje życie tym, którzy ją mają.

¹³ Przypatrz się dziełu Boga¹. Kto bowiem może wyprostować to, co on krzywym uczynił²?

1. Hi 37,14; Ps 8,3; J 6,29; Rz 14,20.
2. Kaz 1,15; Jr 13,23.

¹⁴ W dniu powodzenia raduj się, a w dniu nieszczęścia rozważaj: Bóg uczynił zarówno jedno, jak i drugie po to, aby człowiek nie dociekł tego, co po nim nastanie¹.

1. Pwt 8,3; Ps 119,71.

¹⁵ Wszystko widziałem za swych marnych dni: niejeden sprawiedliwy ginie w swojej sprawiedliwości, a niejeden niegodziwiec żyje długo w swojej niegodziwości.

¹⁶ Nie bądź przesadnie sprawiedliwy ani przesadnie mądry¹. Czemu miałbyś się sam do zguby prowadzić?

1. Prz 25,16; Mt 6,1-7; Rz 12,3; Flp 4,5.

¹⁷ Nie bądź zbyt niegodziwy i nie bądź głupi. Czemu miałbyś umrzeć przed swoim czasem?

¹⁸ Dobrze będzie, jeśli będziesz się tego trzymał, ale i tamtego z rąk nie wypuszczaj. Kto bowiem boi się Boga, uniknie tego wszystkiego.

¹⁹ Mądrość daje mądremu więcej siły, niż posiada ją dziesięciu mocarzy, którzy są w mieście.

²⁰ Doprawdy, nie ma człowieka sprawiedliwego na ziemi, który czyniłby dobrze i nie grzeszył¹.

1. Hi 15,14-16; Iz 64,6; Rz 3,10-12.23.

²¹ Nie zwracaj też uwagi na wszystkie słowa, które wypowiadają ludzie, byś nie usłyszał, jak ci złorzeczy twój sługa.

²² Wie bowiem twoje serce, że i ty wielokroć złorzeczyłeś innym.

²³ Tego wszystkiego doświadczyłem mądrością i powiedziałem: Będę mądry. Ale mądrość oddaliła się ode mnie.

²⁴ To, co jest dalekie, i to, co jest bardzo głębokie – któż to może zgłębić¹?

1. Hi 28,12-20; Iz 55,8-9; 1Tm 6,16.

²⁵ Zwróciłem swoje serce ku poznaniu, badaniu i szukaniu mądrości oraz rozeznaniu rzeczy, by poznać niegodziwość głupstwa, głupoty i szaleństwa.

²⁶ I odkryłem, że bardziej gorzka niż śmierć jest kobieta, której serce jest jak sieć i sidło, a jej ręce jak pęta. Kto się Bogu podoba, uwolni się od niej, ale grzesznik będzie przez nią usidlony.

²⁷ Oto co odkryłem – mówi Kaznodzieja – badając jedną po drugiej, aby dojść do istoty rzeczy;

²⁸ Czego jeszcze szuka moja dusza, lecz nie znajduje: Jednego mężczyznę spośród tysiąca znalazłem, ale kobiety spośród wszystkich nie znalazłem.

²⁹ Oto to tylko odkryłem: Bóg stworzył człowieka prawego, ale oni szukali rozlicznych wymysłów.

Rozdział 8

¹ Kto jest mądrym człowiekiem? Kto zna wyjaśnienie rzeczy? Mądrość człowieka rozjaśnia jego oblicze i odmienia srogość jego twarzy¹.

1. Prz 4,8-9; 24,5; Mt 17,2; Dz 4,13; 6,15.

² Radzę ci, abyś przestrzegał rozkazu króla, a to ze względu na przysięgę Boga¹.

1. Prz 24,21; Ez 17,13-20; Rz 13,5.

³ Nie spiesz się z odejściem sprzed jego oblicza ani nie upieraj się przy złej sprawie. Czyni bowiem wszystko tak, jak mu się podoba.

⁴ Gdzie słowo króla, tam i jego moc. Któż mu powie: Co czynisz¹?

1. Hi 33,12-13; 34,18-19; Rz 13,1-4.

⁵ Kto przestrzega przykazania, nie zazna niczego złego. A serce mądrego zna czas i sąd.

⁶ Na każdą sprawę jest czas i sąd¹, dlatego wielkie nieszczęście trzyma się człowieka.

1. Kaz 3,1.

⁷ Nie wie bowiem, co będzie¹. Kto mu oznajmi, kiedy co się przydarzy?

1. Kaz 6,12; 9,12; 10,14; Prz 24,22; Mt 24,44.

⁸ Nie ma człowieka, który miałby władzę nad duchem, żeby powstrzymać ducha, ani moc nad dniem śmierci¹. Nie ma też zwolnienia z tego boju, a niegodziwych nie wybawi ich niegodziwość.

1. Hi 14,5.

⁹ To wszystko widziałem, gdy zwróciłem swoje serce do każdego dzieła, którego się dokonuje pod słońcem. Bywa czas, kiedy jeden człowiek panuje nad drugim ku jego krzywdzie.

¹⁰ Widziałem więc niegodziwych pogrzebanych, którzy przychodzili do miejsca świętego i odchodzili z niego, a zapomniano o nich w mieście, gdzie tak czynili. I to również jest marnością.

¹¹ Ponieważ wyroku za zły czyn nie wykonuje się od razu, serce synów ludzkich jest w nich zawzięte i gotowe na to, aby popełniali zło¹.

1. Wj 8,15; Ps 10,6; Mt 24,49-50; Rz 2,4-5; 2P 3,4-5.

¹² I chociaż grzesznik po stokroć czyni zło i jego dni się przedłużą, to jednak wiem, że szczęści się tym, którzy boją się Boga, którzy się boją jego oblicza¹.

1. Ps 37,11-19; Prz 1,32-33; Iz 3,10-11; Mt 24,34.41.

¹³ Ale niegodziwemu nie szczęści się i nie przedłuży on swoich dni, przeminą bowiem jak cień, ponieważ nie boi się Boga.

¹⁴ Jest też marność, która się dzieje na ziemi: są ludzie sprawiedliwi, którym się zdarza to, na co zasługują uczynki niegodziwych; są też ludzie niegodziwi, którym się zdarza to, na co zasługują uczynki sprawiedliwych. Powiedziałem, że i to jest marnością.

¹⁵ Chwaliłem więc radość, gdyż nie ma dla człowieka nic lepszego pod słońcem nad to, by jadł, pił i radował się. To bowiem zostanie mu z jego trudu po wszystkie dni jego życia, które pod słońcem dał mu Bóg.

¹⁶ Gdy zwróciłem swoje serce na to, aby poznać mądrość i rozważać sprawy, jakie się dzieją na ziemi, z powodu których oczy człowieka nie zaznają snu ani we dnie, ani w nocy;

¹⁷ Wówczas zobaczyłem całe dzieło Boga – to, że człowiek nie potrafi zgłębić sprawy¹, która się dzieje pod słońcem. Choćby człowiek starał się do tego dojść, nie zgłębi tego; choćby nawet mądry zamierzył to poznać, nie zdoła tego zgłębić.

1. Kaz 3,11; Hi 5,9; Iz 40,28; Rz 11,33.

Rozdział 9

¹ Zaprawdę, wszystko to rozważałem w swoim sercu po to, aby to wszystko wyjaśnić – że sprawiedliwi i mądrzy oraz ich dzieła są w rękach Boga¹. Człowiek nie zna ani miłości, ani nienawiści ze wszystkich rzeczy, które są przed nim.

1. Kaz 2,24; Hi 2,10; 19,21.

² Wszystkich spotyka to samo: ten sam los spotyka sprawiedliwego i niegodziwego, dobrego i czystego, i nieczystego, składającego ofiary i tego, który nie składa ofiar, zarówno dobrego, jak i grzesznika, przysięgającego i tego, kto boi się przysięgi¹.

1. Hi 21,7; Ps 73,3-17; Ml 3,15.

³ Jest takie zło we wszystkim, co się dzieje pod słońcem: jeden los spotyka wszystkich. A przy tym serce synów ludzkich jest pełne zła¹, a głupota znajduje się w ich sercach, póki żyją, a potem idą do zmarłych.

1. Rdz 6,5; Hi 15,16; Jr 17,9.

⁴ Ktokolwiek bowiem jest złączony ze wszystkimi żyjącymi, ma nadzieję, gdyż lepszy jest żywy pies niż zdechły lew¹.

1. Iz 38,18.

⁵ Żyjący bowiem wiedzą, że umrą¹, ale umarli o niczym nie wiedzą² i nie mają już żadnej zapłaty, gdyż pamięć o nich uległa zapomnieniu.

1. Hi 30,23; Hbr 9,27.
2. Ps 6,5.

⁶ Tak samo ich miłość, nienawiść i zazdrość już zginęły. I już nigdy więcej nie będą mieć działu we wszystkim, co się dzieje pod słońcem.

⁷ Idź więc, jedz z radością swój chleb i pij z wesołym sercem swe wino, gdyż Bóg już przyjął twoje dzieła¹.

1. Dz 10,35.

⁸ Niech twoje szaty będą zawsze białe i niech nie zabraknie olejku na twoją głowę.

⁹ Ciesz się życiem z żoną¹, którą ukochałeś po wszystkie dni swego marnego życia, jakie dał ci Bóg pod słońcem, po wszystkie dni swojej marności. To jest bowiem twój dział w życiu i w trudzie, który podejmujesz pod słońcem.

1. Prz 5,18.

¹⁰ Wszystko, cokolwiek twoja ręka postanowi czynić, czyń z całej swojej siły; nie ma bowiem żadnej pracy ani zamysłu, ani wiedzy, ani mądrości w grobie, do którego zmierzasz.

¹¹ Potem obróciłem się i widziałem pod słońcem, że bieg nie należy do szybkich ani wojna do dzielnych, ani żywność do mądrych, ani bogactwo do roztropnych, ani łaska do zdolnych¹, lecz czas i przypadek spotyka wszystkich.

1. Jr 9,23; Am 2,14-16.

¹² Człowiek bowiem nie zna swojego czasu, ale jak ryby, które się łowi szkodliwą siecią, i jak ptaki chwytane w sidła, tak synowie ludzcy są uwikłani w złej chwili¹, gdy ta nagle na nich spadnie.

1. Prz 29,6; Łk 12,20.39; 17,26; 1Tes 5,3.

¹³ Widziałem również tę mądrość pod słońcem, która wydała mi się wielka:

¹⁴ Było małe miasto¹, a w nim niewielu ludzi. I wyruszył przeciw niemu potężny król, obległ je i zbudował przeciwko niemu wielkie wały.

1. 2Sm 20,15-22.

¹⁵ I znalazł się w nim człowiek ubogi i mądry, który wybawił to miasto przez swoją mądrość. Nikt jednak nie pamiętał tego ubogiego człowieka.

¹⁶ I powiedziałem: Lepsza jest mądrość niż siła. Lecz mądrość ubogiego bywa wzgardzona i jego słów nikt nie słucha¹.

1. Mk 6,2-3.

¹⁷ Spokojnych słów ludzi mądrych należy słuchać bardziej niż krzyku tego, który panuje wśród głupców.

¹⁸ Lepsza jest mądrość¹ niż oręż wojenny, ale jeden grzesznik niszczy wiele dobrego².

1. Prz 8,11.
2. Joz 7,1.11-12.

Rozdział 10

¹ Zdechłe muchy zasmradzają i psują olejek aptekarza. Tak samo odrobina głupstwa psuje człowieka poważanego z powodu jego mądrości i sławy.

² Serce mądrego jest po jego prawicy, ale serce głupca po jego lewicy.

³ Nawet gdy głupiec idzie drogą, brakuje mu rozumu, i mówi wszystkim, że jest głupcem¹.

1. Prz 13,16; 18,2.

⁴ Jeśli duch władcy powstaje przeciwko tobie, nie opuszczaj swego miejsca, gdyż pokora zapobiega wielkim wykroczeniom¹.

1. 1Sm 25,25; Prz 25,15.

⁵ Jest zło, które widziałem pod słońcem, to błąd, który pochodzi od władcy:

⁶ Głupota jest wywyższona do wielkiej godności, a bogaci w mądrość siedzą nisko.

⁷ Widziałem sługi na koniach, a książąt idących pieszo jak słudzy¹.

1. Prz 19,10; 30,22.

⁸ Kto kopie dół, sam w niego wpadnie¹, kto rozwala płot, tego ukąsi wąż.

1. Est 7,10; Ps 7,15; Prz 26,27.

⁹ Kto przenosi kamienie, porani się nimi, kto rąbie drwa, naraża się na niebezpieczeństwo.

¹⁰ Jeśli stępi się żelazo, a nie naostrzy się jego ostrza, wtedy trzeba wytężyć siły. Ale lepiej skutkuje mądrość.

¹¹ Wąż ukąsi bez zaklęcia¹, a gaduła nie jest niczym lepszym.

1. Ps 58,4-5; Jr 8,17.

¹² Słowa z ust mądrego są łaskawe, ale wargi głupca pożerają jego samego.

¹³ Początek słów jego ust to głupota, a koniec jego mowy to wielkie szaleństwo.

¹⁴ Głupiec wiele mówi, choć człowiek nie wie, co nastąpi¹. Któż mu oznajmi, co po nim nastanie?

1. Kaz 8,7; Jk 4,13-14.

¹⁵ Głupi męczą się trudem, a nie wiedzą nawet, jak dojść do miasta.

¹⁶ Biada tobie, ziemio, gdy twoim królem dziecko¹, a twoi książęta z rana biesiadują.

1. Iz 3,4-5.12; 5,11.

¹⁷ Błogosławiona jesteś, ziemio, gdy twój król pochodzi ze szlachetnego rodu, a twoi książęta we właściwym czasie jadają, by się posilić, a nie dla pijaństwa.

¹⁸ Z powodu lenistwa chyli się dach, a wskutek opieszałości rąk przecieka dom.

¹⁹ Dla uciechy wyprawia się ucztę i wino rozwesela życie¹, ale pieniądze umożliwiają wszystko.

1. Ps 104,15; Ef 5,18-19.

²⁰ Nawet w swoich myślach nie złorzecz królowi¹ ani w swojej sypialni nie przeklinaj bogatego, bo ptak niebieski zaniesie ten głos, a to, co skrzydlate, rozgłosi sprawę.

1. Wj 22,28; Dz 23,5.

Rozdział 11

¹ Rzucaj swój chleb na wody, bo po wielu dniach odnajdziesz go¹.

1. Pwt 15,7-10; Prz 19,17; Mt 10,42; 2Kor 9,6; Ga 6,9-10; Hbr 6,10.

² Rozdaj dział siedmiu lub ośmiu¹, bo nie wiesz, co złego wydarzy się na ziemi.

1. Ps 112,9; Łk 6,30; 1Tm 6,18-19.

³ Gdy chmury napełniają się deszczem, spuszczają go na ziemię. Gdy drzewo upada na południe lub na północ, w miejscu, gdzie upadnie to drzewo, tam zostanie.

⁴ Kto zważa na wiatr, nigdy nie będzie siał, a kto patrzy na chmury, nie będzie żąć.

⁵ Jak nie wiesz, jaka jest droga ducha¹, i jak się kształtują kości w łonie brzemiennej², tak nie znasz spraw Boga, który wszystko czyni.

1. J 3,8.
2. Ps 139,14-15.

⁶ Rano siej swoje ziarno, a wieczorem nie pozwól spocząć swojej ręce, gdyż nie wiesz, co się uda, czy to, czy tamto, czy też oboje będą równie dobre.

⁷ Doprawdy, światło jest słodkie i miła to rzecz dla oczu widzieć słońce¹.

1. Kaz 7,11.

⁸ A choćby człowiek żył przez wiele lat i radował się nimi wszystkimi, to niech pamięta o dniach ciemności, bo będzie ich wiele. Wszystko, co nastąpi, to tylko marność.

⁹ Dlatego raduj się, młodzieńcze, w swojej młodości, niech twoje serce cieszy cię za dni twojej młodości i krocz drogami swego serca oraz według zdania swoich oczu, ale wiedz, że za to wszystko Bóg przyprowadzi cię na sąd¹.

1. Kaz 12,14; Rz 2,6-11; Obj 20,12-15.

¹⁰ Usuń więc gniew ze swojego serca¹ i odrzuć zło od swego ciała, gdyż dzieciństwo i młodość są marnością.

1. 2Kor 7,1; 2Tm 2,22.

Rozdział 12

¹ Pamiętaj więc o swoim Stwórcy¹ w dniach swojej młodości², zanim nastaną złe dni i przyjdą lata, o których powiesz: Nie podobają mi się³.

1. Iz 40,28; 43,15; Rz 1,25; 1P 4,19.
2. Prz 22,6; Lm 3,27.
3. 2Sm 19,35.

² Zanim zaćmią się słońce, światło, księżyc i gwiazdy, a chmury powrócą po deszczu.

³ W dzień, w którym trząść się będą stróże domu i pochylą się silni mężczyźni, ustaną mielący, gdyż będzie ich mało, i zaćmią się patrzące przez okna;

⁴ I zamkną się drzwi na ulicę, gdy odgłos mielenia osłabnie, gdy będzie się wstawać na głos ptaków i przycichną wszystkie córki śpiewające.

⁵ Gdy też będą się bać wysokich miejsc i lękać na drodze, gdy zakwitnie drzewo migdałowe i szarańcza będzie ciężka i pragnienie ustanie, bo człowiek idzie do swego wiecznego domu, a płaczący będą chodzić po ulicach;

⁶ Zanim się zerwie srebrny sznur i stłucze złota czasza, nim rozbije się dzban u źródła i złamie się koło przy studni.

⁷ Wtedy proch powróci do ziemi¹, jak nią był, a duch powróci do Boga, który go dał².

1. Kaz 3,20; Rdz 3,19; Hi 34,14-15.
2. Kaz 3,21; Rdz 2,7; Lb 27,16; Hbr 12,9.

⁸ Marność nad marnościami¹ – mówi Kaznodzieja – wszystko to marność.

1. Kaz 1,2.

⁹ A poza tym, że Kaznodzieja był mądry, uczył lud wiedzy; rozważał, badał i ułożył wiele przysłów.

¹⁰ Kaznodzieja starał się znaleźć słowa przyjemne i napisał to, co jest dobre – słowa prawdy.

¹¹ Słowa mądrych są jak ościenie i jak gwoździe wbite przez tych, którzy je złożyli, i pochodzą od jednego pasterza.

¹² Ponadto, mój synu, przyjmij przestrogę z tych słów: Pisaniu wielu ksiąg nie ma końca, a wiele nauki męczy ciało.

¹³ Wysłuchaj podsumowania wszystkiego: Bój się Boga¹ i przestrzegaj jego przykazań². Ponieważ to jest cały obowiązek człowieka.

1. Pwt 6,2; 10,12; Ps 111,10; Prz 1,7.
2. Ps 78,7; Dn 9,4; 1J 2,3; 3,22; 5,2-3.

¹⁴ Bóg przywiedzie bowiem każdy uczynek na sąd, nawet każdą rzecz utajoną, czy dobrą, czy złą¹.

1. Kaz 11,9; Ps 96,13; Mt 12,36; Dz 17,30-31; Rz 2,16; 14,10-12; 1Kor 4,5; 2Kor 5,10; Obj 20,12-15.