Chapter 19
1 'oH qaSta' ghorgh Jesus ghajta' finished Dochvammey mu'mey, ghaH departed vo' Galilee, je ghoSta' Daq the veHmey vo' Judea beyond the Jordan.
ἐγένετοegenetoit came to passG1096V-2ADI-3S ἐτέλεσενetelesenfinishedG5055V-AAI-3S ἸησοῦςIēsousJesusG2424GN-NSM-P λόγουςlogouswordsG3056N-APM τούτους,toutousthese,G3778D-APM μετῆρενmetērenHe withdrewG3332V-AAI-3S ΓαλιλαίαςGalilaiasGalileeG1056GN-GSF-L ἦλθενēlthencameG2064V-2AAI-3S ὅριαhoriaregionG3725N-APN ἸουδαίαςIoudaiasof JudeaG2449N-GSF-L πέρανperanbeyondG4008PREP Ἰορδάνου.IordanouJordan.G2446N-GSM-L 2 Dun multitudes tlha'ta' ghaH, je ghaH healed chaH pa'.
ἠκολούθησανēkolouthēsanfollowedG0190V-AAI-3P ὄχλοιochloicrowdsG3793N-NPM πολλοί,polloigreat,G4183A-NPM ἐθεράπευσενetherapeusenHe healedG2323V-AAI-3S αὐτοὺςautousthemG0846P-APM 3 Pharisees ghoSta' Daq ghaH, testing ghaH, je ja'ta', “ ghaH 'oH lawful vaD a loD Daq divorce Daj be'nal vaD vay' meq?”
προσῆλθονprosēlthoncameG4334V-2AAI-3P ΦαρισαῖοιPharisaioiPhariseesG5330N-NPM-T πειράζοντεςpeirazontestestingG3985HV-PAP-NPM λέγοντεςlegontessayingG3004GV-PAP-NPM αὐτῷ·autōto him:G0846P-DSM ἔξεστινexestinis it lawfulG1832V-PAI-3S ἀνθρώπῳanthrōpōfor a manG0444N-DSM ἀπολῦσαιapolusaito divorceG0630HV-AAN γυναῖκαgunaikaa wifeG1135HN-ASF αὐτοῦautouof himG0846P-GSM πᾶσανpasaneveryG3956A-ASF αἰτίαν;¶aitiancause?G0156N-ASF 4 ghaH jangta', “ ghajbe' SoH read vetlh ghaH 'Iv chenmoHta' chaH vo' the tagh chenmoHta' chaH male je female, { Note: Genesis 1:27 }
ἀποκριθεὶςapokritheisansweringG0611V-AOP-NSM εἶπενeipenHe saidG2036V-2AAI-3S αὐτοῖς·autoisto them:G0846P-DPM ἀνέγνωτεanegnōteyou have readG0314V-2AAI-2P κτίσαςktisascreatedG2936V-AAP-NSM ἀπ᾽ap᾽from [the]G0575PREP ἀρχῆςarchēsbeginningG0746N-GSF θῆλυthēlufemaleG2338A-ASN ἐποίησενepoiēsenmadeG4160GV-AAI-3S αὐτούς;autousthem?G0846P-APM 5 je ja'ta', ‘ vaD vam cause a loD DIchDaq mej Daj vav je SoS, je DIchDaq join Daq Daj be'nal; je the cha' DIchDaq moj wa' ghab?' { Note: Genesis 2:24 }
εἶπεν·eipensaid;G2036V-2AAI-3S ἕνεκαhenekaOn account ofG1752PREP τούτουtoutouthisG3778D-GSN καταλείψειkataleipseiwill leaveG2641V-FAI-3S ἄνθρωποςanthrōposa manG0444N-NSM πατέραpaterafatherG3962N-ASM μητέραmēteramotherG3384N-ASF κολληθήσεταιkollēthēsetaiwill be joined withG2853V-FPI-3S αὐτοῦ,autouof him,G0846P-GSM ἔσονταιesontaiwill becomeG1510V-FDI-3P σάρκαsarkafleshG4561N-ASF 6 vaj vetlh chaH 'oH ghobe' latlh cha', 'ach wa' ghab. nuq vaj joH'a' ghajtaH joined tay', yImev chaw' loD tear apart.”
ὥστεhōsteso thatG5620CONJ οὐκέτιouketino longerG3756PRT-N + G2089 εἰσὶνeisinare theyG1510V-PAI-3P συνέζευξεν,sunezeuxenunited together,G4801V-AAI-3S ἄνθρωποςanthrōposmanG0444N-NSM χωριζέτω.¶chōrizetōshould separate.G5563V-PAM-3S 7 chaH tlhobta' ghaH, “ qatlh vaj ta'ta' Moses ra'ta'ghach mu'mey maH Daq nob Daj a bill vo' divorce, je divorce Daj?”
ΛέγουσινLegousinThey sayG3004GV-PAI-3P αὐτῷ·autōto Him;G0846P-DSM ΜωϋσῆςMōusēsMosesG3475N-NSM-P ἐνετείλατοeneteilatodid commandG1781V-ADI-3S δοῦναιdounaito giveG1325V-2AAN βιβλίονbibliona rollG0975N-ASN ἀποστασίουapostasiouof divorceG0647N-GSN ἀπολῦσαιapolusaito send awayG0630HV-AAN αὐτήν;¶autēnher?G0846P-ASF 8 ghaH ja'ta' Daq chaH, “Moses, because vo' the hardness vo' lIj tIQDu', allowed SoH Daq divorce lIj be'nalpu', 'ach vo' the tagh 'oH ghajtaH ghobe' taH vaj.
ΛέγειLegeiHe saysG3004GV-PAI-3S αὐτοῖςautoisto themG0846P-DPM ΜωϋσῆςMōusēsMosesG3475N-NSM-P πρὸςprosin view ofG4314PREP σκληροκαρδίανsklērokardianhardness of heartG4641N-ASF ὑμῶνhumōnof youG4771P-2GP ἐπέτρεψενepetrepsenallowedG2010V-AAI-3S ἀπολῦσαιapolusaito divorceG0630HV-AAN γυναῖκαςgunaikaswivesG1135HN-APF ὑμῶν·humōnof you;G4771P-2GP ἀπ᾽ap᾽from [the]G0575PREP ἀρχῆςarchēsbeginningG0746N-GSF γέγονενgegonenwas [it]G1096V-2RAI-3S οὕτως.¶houtōsthis way.G3779ADV 9 jIH ja' SoH vetlh 'Iv divorces Daj be'nal, except vaD sexual immorality, je marries another, commits voqHa'moHlu'; je ghaH 'Iv marries Daj ghorgh ghaH ghaH divorced commits voqHa'moHlu'.”
ὑμῖν·huminto you:G4771P-2DP ἀπολύσῃapolusēmay divorceG0630HV-AAS-3S αὐτοῦautouof himG0846P-GSM πορνείᾳporneiasexual immoralityG4202N-DSF γαμήσῃgamēsēshall marryG1060V-AAS-3S ἄλλην,allēnanother,G0243A-ASF μοιχᾶται.moichataicommits adultery.G3429V-PNI-3S ἀπολελυμένηνapolelumenēndivorcedG0630HV-RPP-ASF γαμήσαςgamēsashaving marriedG1060V-AAP-NSM μοιχᾶται.¶moichataicommits adultery.G3429V-PNI-3S 10 Daj ghojwI'pu' ja'ta' Daq ghaH, “ chugh vam ghaH the case vo' the loD tlhej Daj be'nal, 'oH ghaH ghobe' expedient Daq marry.”
ΛέγουσινLegousinSayG3004GV-PAI-3P μαθηταὶmathētaidisciplesG3101N-NPM αὐτοῦ·autouof Him:G0846P-GSM ἐστὶνestinisG1510V-PAI-3S ἀνθρώπουanthrōpoumanG0444N-GSM γυναικός,gunaikoswife,G1135HN-GSF συμφέρειsumphereiit is betterG4851V-PAI-3S γαμῆσαι.¶gamēsaito marry.G1060V-AAN 11 'ach ghaH ja'ta' Daq chaH, “ ghobe' Hoch loDpu' laH Hev vam ja'ta', 'ach chaH Daq 'Iv 'oH ghaH nobpu'.
εἶπενeipenHe saidG2036V-2AAI-3S αὐτοῖς·autoisto them;G0846P-DPM πάντεςpantesallG3956A-NPM χωροῦσινchōrousinreceiveG5562V-PAI-3P τοῦτονtoutonthisG3778D-ASM ἀλλ᾽all᾽but only [those]G0235CONJ δέδοται.dedotaiit has been given.G1325V-RPI-3S 12 vaD pa' 'oH eunuchs 'Iv were bogh vetlh way vo' chaj mother's womb, je pa' 'oH eunuchs 'Iv were chenmoHta' eunuchs Sum loDpu'; je pa' 'oH eunuchs 'Iv chenmoHta' themselves eunuchs vaD the Kingdom vo' Heaven's chIch. ghaH 'Iv ghaH laH Daq Hev 'oH, chaw' ghaH Hev 'oH.”
εἰσὶνeisinThere areG1510V-PAI-3P εὐνοῦχοιeunouchoieunuchsG2135N-NPM οἵτινεςoitineswhoG3748R-NPM κοιλίαςkoiliaswombG2836N-GSF μητρὸςmētrosof [their] motherG3384N-GSF ἐγεννήθησανegennēthēsanwere bornG1080V-API-3P οὕτως,houtōsthus,G3779ADV εἰσὶνeisinthere areG1510V-PAI-3P εὐνοῦχοιeunouchoieunuchsG2135N-NPM οἵτινεςoitineswhoG3748R-NPM εὐνουχίσθησανeunouchisthēsanwere made eunuchsG2134V-API-3P ἀνθρώπων,anthrōpōnmen,G0444N-GPM εἰσὶνeisinthere areG1510V-PAI-3P εὐνοῦχοιeunouchoieunuchsG2135N-NPM οἵτινεςoitineswhoG3748R-NPM εὐνούχισανeunouchisanmade eunuchs ofG2134V-AAI-3P ἑαυτοὺςhe'autousthemselvesG1438F-3APM διὰdiafor the sake ofG1223PREP βασιλείανbasileiankingdomG0932N-ASF οὐρανῶν.ouranōnheavens.G3772N-GPM δυνάμενοςdunamenosbeing ableG1410V-PNP-NSM χωρεῖνchōreinto receive [it]G5562V-PAN χωρείτω.¶chōreitōhe should receive [it].G5562V-PAM-3S 13 vaj mach puqpu' were qempu' Daq ghaH, vetlh ghaH should lay Daj ghopmey Daq chaH je tlhob; je the ghojwI'pu' rebuked chaH.
προσηνέχθησανprosēnechthēsanwere broughtG4374V-API-3P παιδίαpaidialittle childrenG3813N-NPN χεῖραςcheirashandsG5495N-APF ἐπιθῇepithēaHe may layG2007V-2AAS-3S αὐτοῖςautoison themG0846P-DPN προσεύξηται·proseuxētaiHe may pray;G4336V-ADS-3S μαθηταὶmathētaithe disciplesG3101N-NPM ἐπετίμησανepetimēsanrebukedG2008V-AAI-3P αὐτοῖς.autoisthem.G0846P-DPN 14 'ach Jesus ja'ta', “Allow the mach puqpu', je yImev forbid chaH Daq ghoS Daq jIH; vaD the Kingdom vo' chal belongs Daq ones rur Dochvammey.”
ἸησοῦςIēsousJesusG2424GN-NSM-P εἶπεν·eipensaid;G2036V-2AAI-3S ἄφετεaphetedo permitG0863IV-2AAM-2P παιδίαpaidialittle childrenG3813N-APN κωλύετεkōluetedo forbidG2967V-PAM-2P ἐλθεῖνeltheinto comeG2064V-2AAN τοιούτωνtoioutōnof such kindG5108D-GPN ἐστὶνestinisG1510V-PAI-3S βασιλείαbasileiakingdomG0932N-NSF οὐρανῶν.ouranōnheavens.G3772N-GPM 15 ghaH laid Daj ghopmey Daq chaH, je departed vo' pa'.
ἐπιθεὶςepitheishaving laidG2007V-2AAP-NSM χεῖραςcheirashandsG5495N-APF αὐτοῖςautoisupon themG0846P-DPN ἐπορεύθηeporeuthēHe departedG4198V-AOI-3S ἐκεῖθεν.¶ekeithenfrom there.G1564ADV 16 yIlegh, wa' ghoSta' Daq ghaH je ja'ta', “ QaQ teacher, nuq QaQ Doch DIchDaq jIH ta', vetlh jIH may ghaj eternal yIn?”
προσελθὼνproselthōnhaving comeG4334V-2AAP-NSM εἶπεν·eipensaid:G2036V-2AAI-3S διδάσκαλεdidaskaleTeacherG1320N-VSM-T ἀγαθέ,agathegoodG0018A-VSM ἀγαθὸνagathongood [thing]G0018A-ASN ποιήσωpoiēsōshall I doG4160GV-AAS-1S σχῶschōI may haveG2192V-2AAS-1S αἰώνιον;aiōnioneternal?G0166A-ASF 17 ghaH ja'ta' Daq ghaH, “ qatlh ta' SoH ja' jIH QaQ? { Note: vaj MT je TR. NU reads “ qatlh ta' SoH tlhob jIH about nuq ghaH QaQ?” } ghobe' wa' ghaH QaQ 'ach wa', vetlh ghaH, joH'a'. 'ach chugh SoH want Daq 'el Daq yIn, pol the ra'ta'ghach mu'mey.”
εἶπενeipenHe saidG2036V-2AAI-3S αὐτῷ·autōto him;G0846P-DSM ἐρωτᾷςerōtasyou askG2065V-PAI-2S ἀγαθοῦ;agathougood?G0018A-GSN ἐστινestinisG1510V-PAI-3S ἀγαθόςagathosgoodG0018A-NSM θεός.theosGod.G2316N-NSM-T θέλειςtheleisyou desireG2309V-PAI-2S εἰσελθεῖν,eiseltheinto enter,G1525V-2AAN τήρησονtērēsondo keepG5083GV-AAM-2S ἐντολάς.¶entolascommandments.G1785N-APF 18 ghaH ja'ta' Daq ghaH, “ nuq ones?” Jesus ja'ta', “‘ SoH DIchDaq ghobe' chot.' ‘ SoH DIchDaq ghobe' commit voqHa'moHlu'.' ‘ SoH DIchDaq ghobe' steal.' ‘ SoH DIchDaq ghobe' nob false testimony.'
ΛέγειLegeiHe saysG3004GV-PAI-3S αὐτῷ·autōto him;G0846P-DSM ποίας;poiasWhich [commandments]?G4169I-APF ἸησοῦςIēsousJesusG2424GN-NSM-P εἶπεν·eipenwas speaking;G2036V-2AAI-3S φονεύσεις,phoneuseiswill you murder,G5407V-FAI-2S μοιχεύσεις,moicheuseiswill you commit adultery,G3431V-FAI-2S κλέψεις,klepseiswill you steal,G2813V-FAI-2S ψευδομαρτυρήσεις,pseudomarturēseiswill you bear false witness,G5576V-FAI-2S 19 ‘ quv lIj vav je SoS.' { Note: Exodus 20:12-16; Deuteronomy 5:16-20 } je, ‘ SoH DIchDaq muSHa' lIj jIl as SoH'egh.'” { Note: Leviticus 19:18 }
τίμαtimado honorG5091V-PAM-2S πατέραpaterafatherG3962N-ASM μητέρα,mēteramother,G3384N-ASF ἀγαπήσειςagapēseisyou will loveG0025V-FAI-2S πλησίονplēsionneighbourG4139ADV σεαυτόν.¶seautonyourself.’G4771F-2ASM 20 The Qup loD ja'ta' Daq ghaH, “ Hoch Dochvammey Dochmey jIH ghaj observed vo' wIj youth. nuq ta' jIH vIHHa' Hutlh?”
νεανίσκος·neaniskosyoung man;G3495N-NSM ταῦταtautatheseG3778D-APN ἐφύλαξαephulaxaI have keptG5442GV-AAI-1S νεότητόςneotētosyouthG3503N-GSF ὑστερῶ;¶husterōdo I lack?G5302V-PAI-1S 21 Jesus ja'ta' Daq ghaH, “ chugh SoH want Daq taH perfect, jaH, sell nuq SoH ghaj, je nob Daq the mIpHa', je SoH DichDaq ghaj treasure Daq chal; je ghoS, tlha' jIH.”
ἜφηEphēWas sayingG5346V-IAI-3S Ἰησοῦς·IēsousJesus;G2424GN-NSM-P θέλειςtheleisyou desireG2309V-PAI-2S τέλειοςteleiosperfectG5046A-NSM εἶναι,einaito be,G1511V-PAN ὕπαγεhupagedo goG5217V-PAM-2S πώλησόνpōlēsondo sellG4453V-AAM-2S ὑπάρχονταhuparchontapossessionsG5225V-PAP-APN δὸςdosdo giveG1325V-2AAM-2S πτωχοῖς·ptōchoispoor;G4434N-DPM ἕξειςhexeisyou will haveG2192V-FAI-2S θησαυρὸνthēsaurontreasureG2344N-ASM οὐρανοῖς,ouranois[the] heavens,G3772N-DPM ἀκολούθειakoloutheido followG0190V-PAM-2S 22 'ach ghorgh the Qup loD Qoyta' the ja'ta', ghaH mejta' DoH sad, vaD ghaH ghaHta' wa' 'Iv ghajta' Dun possessions.
ἈκούσαςAkousasHaving heardG0191V-AAP-NSM νεανίσκοςneaniskosyoung manG3495N-NSM τοῦτονtoutonthisG3778D-ASM λόγονlogonstatementG3056N-ASM ἀπῆλθενapēlthenhe went awayG0565V-2AAI-3S λυπούμενος·lupoumenosgrieving;G3076V-PPP-NSM ἦνēnhe was [one]G1510V-IAI-3S ἔχωνechōnhavingG2192V-PAP-NSM κτήματαktēmatapossessionsG2933N-APN πολλά.¶pollamany.G4183A-APN 23 Jesus ja'ta' Daq Daj ghojwI'pu', “ HochHom certainly jIH jatlh Daq SoH, a rich loD DichDaq 'el Daq the Kingdom vo' chal tlhej difficulty.
ἸησοῦςIēsousJesusG2424GN-NSM-P εἶπενeipensaidG2036V-2AAI-3S μαθηταῖςmathētaisdisciplesG3101N-DPM αὐτοῦ·autouof Him;G0846P-GSM ὑμῖνhuminto youG4771P-2DP πλούσιοςplousiosa rich manG4145A-NSM δυσκόλωςduskolōswith difficultyG1423ADV εἰσελεύσεταιeiseleusetaiwill enterG1525V-FDI-3S βασιλείανbasileiankingdomG0932N-ASF οὐρανῶν.¶ouranōnheavens.G3772N-GPM 24 Again jIH ja' SoH, 'oH ghaH easier vaD a camel Daq jaH vegh a needle's mIn, than vaD a rich loD Daq 'el Daq the Kingdom vo' joH'a'.”
ὑμῖν·huminto you;G4771P-2DP εὐκοπώτερόνeukopōteroneasier forG2123A-NSN-C ἐστινestin[it] isG1510V-PAI-3S κάμηλονkamēlona camelG2574N-ASF διὰdiathrough [the]G1223PREP τρυπήματοςtrupēmatosan eyeG5169N-GSN ῥαφίδοςrhaphidosof a needleG4476N-GSF διελθεῖνdieltheinto go throughG1330V-2AAN πλούσιονplousiona rich manG4145A-ASM εἰσελθεῖνeiseltheinto enterG1525V-2AAN βασιλείανbasileiankingdomG0932N-ASF θεοῦ.¶theouof God.G2316N-GSM-T 25 ghorgh the ghojwI'pu' Qoyta' 'oH, chaH were exceedingly astonished, ja'ta', “ 'Iv vaj laH taH toDpu'?”
ἈκούσαντεςAkousantesHaving heardG0191V-AAP-NPM μαθηταὶmathētaidisciplesG3101N-NPM αὐτοῦautouof himG0846P-GSM ἐξεπλήσσοντοexeplēssontowere astonishedG1605V-IPI-3P σφόδραsphodraexceedinglyG4970ADV λέγοντες·legontessaying;G3004GV-PAP-NPM δύναταιdunataiis ableG1410V-PNI-3S σωθῆναι;sōthēnaito be saved?G4982V-APN 26 leghtaH Daq chaH, Jesus ja'ta', “ tlhej loDpu' vam ghaH DuHHa', 'ach tlhej joH'a' Hoch Dochmey 'oH DuH.”
ἐμβλέψαςemblepsasHaving looked on [them]G1689V-AAP-NSM ἸησοῦςIēsousJesusG2424GN-NSM-P εἶπενeipensaidG2036V-2AAI-3S αὐτοῖς·autoisto them;G0846P-DPM ἀνθρώποιςanthrōpoismenG0444N-DPM ἀδύνατόνadunatonimpossibleG0102A-NSN ἐστιν,estinis,G1510V-PAI-3S πάνταpantaall things [are]G3956A-NPN δυνατάdunatapossibleG1415A-NPN ἐστίν.¶estinis.G1510V-PAI-3S 27 vaj Peter jangta', “ yIlegh, maH ghaj poS everything, je tlha'ta' SoH. nuq vaj DichDaq maH ghaj?”
ἀποκριθεὶςapokritheisansweringG0611V-AOP-NSM ΠέτροςPetrosPeterG4074GN-NSM-P εἶπενeipensaidG2036V-2AAI-3S αὐτῷ·autōto Him;G0846P-DSM ἡμεῖςhēmeiswe ourselvesG3165P-1NP ἀφήκαμενaphēkamenleftG0863GV-AAI-1P πάνταpantaall thingsG3956A-APN ἠκολουθήσαμένēkolouthēsamenwe followedG0190V-AAI-1P ἔσταιestaiwill beG1510V-FDI-3S ἡμῖν;¶hēminto us?G3165P-1DP 28 Jesus ja'ta' Daq chaH, “ HochHom certainly jIH ja' SoH vetlh SoH 'Iv ghaj tlha'ta' jIH, Daq the regeneration ghorgh the puqloD vo' loD DichDaq ba' Daq the quS'a' vo' Daj batlh, SoH je DichDaq ba' Daq cha' wa'maH thrones, judging the cha' wa'maH tuqpu' vo' Israel.
ἸησοῦςIēsousJesusG2424GN-NSM-P εἶπενeipensaidG2036V-2AAI-3S αὐτοῖς·autoisto them;G0846P-DPM ὑμῖνhuminto youG4771P-2DP ὑμεῖςhumeisyou yourselvesG4771P-2NP ἀκολουθήσαντέςakolouthēsanteshaving followedG0190V-AAP-NPM παλιγγενεσίᾳ,palingenesiaregeneration,G3824N-DSF καθίσῃkathisēmay sit downG2523V-AAS-3S ἀνθρώπουanthrōpouof ManG0444N-GSM-T θρόνουthronou[the] throneG2362N-GSM δόξηςdoxēsof gloryG1391N-GSF αὐτοῦ,autouof Him,G0846P-GSM καθήσεσθεkathēsesthewill sitG2521V-FDI-2P ὑμεῖςhumeisyou yourselvesG4771P-2NP δώδεκαdōdekatwelveG1427A-NUI θρόνουςthronousthronesG2362N-APM κρίνοντεςkrinontesjudgingG2919V-PAP-NPM δώδεκαdōdekatwelveG1427A-NUI φυλὰςphulastribesG5443N-APF Ἰσραήλ.¶Israēlof Israel.G2474N-GSM-L 29 Hoch 'Iv ghajtaH poS juHmey, joq loDnI'pu', joq sisters, joq vav, joq SoS, joq be'nal, joq puqpu', joq puHmey, vaD wIj pong chIch, DichDaq Hev wa' vatlh poHmey, je DichDaq inherit eternal yIn.
ἀφῆκενaphēkenhas leftG0863GV-AAI-3S ἀδελφοὺςadelphousbrothersG0080N-APM ἀδελφὰςadelphassistersG0079N-APF πατέραpaterafatherG3962N-ASM μητέραmēteramotherG3384N-ASF τέκναteknachildrenG5043N-APN ἕνεκενhenekenfor the sake ofG1752PREP ὀνόματόςonomatosnameG3686N-GSN ἑκατονταπλασίοναhekatontaplasionaa hundredfoldG1542A-APN λήμψεταιlēmpsetaiwill receiveG2983V-FDI-3S αἰώνιονaiōnioneternalG0166A-ASF κληρονομήσει.¶klēronomēseiwill inherit.G2816V-FAI-3S 30 'ach law' DichDaq taH last 'Iv 'oH wa'Dich; je wa'Dich 'Iv 'oH last.
ΠολλοὶPolloiManyG4183A-NPM ἔσονταιesontaiwill beG1510V-FDI-3P ἔσχατοι,eschatoilast,G2078A-NPM ἔσχατοιeschatoilastG2078A-NPM πρῶτοι.¶prōtoifirst.G4413GA-NPM